27افراد نيز لحاظ شده و اين خود نقطۀ تحولى است در راه اصلاحات اجتماعى از طريق تزكيۀ نفوس و تربيت اخلاقى انسانها، كه بدون آن جامعۀ صالحى وجود نخواهد داشت.
13 - منحصر بودن اجتماع به مسلمانان و منع از ورود كفار و مشركين به مكانهاى مقدس، نشانه نگرش اسلام در اين مناسك به حفظ روحيه استقلال طلبانه مسلمين و رهايى از وابستگى به بيگانگان و دنبالهروى از دشمنان اسلام است.
14 - روح حاكم بر اين اجتماع، از مرز زمان و مكان فراتر رفته و رسالتداران توحيد را از آدم تا خاتم و امتهاى موحد در گذشته و حال و آينده را در بر مىگيرد و آثارى كه بر اين پيوندهاى تاريخى مترتب است از مسائل مهمى است كه نبايد از ديد تحليلگران پوشيده بماند. 1
توحيد، بنياد وحدت
مطلب شايان توجه در اينجا ارزيابى بنيادهاى وحدت اجتماعى در حج و مقايسۀ آن با ساير اجتماعات است كه از اين نقطهنظر، برترى مخصوص به خود را دارد.
پابرجاترين اصل در روابط اجتماعى اسلام، عقيده به توحيد و يگانگى خداوند است. تسليم در برابر معبود واحد، تنها رشتۀ پيوندى است كه مىتواند آحاد بشرى را در بر گيرد.
قرآن كريم با اشاره به اين حقيقت و تأكيد بر اين مطلب كه ساختار