211توجه به آخرت، در تار و پود حج تعبيه شده، چنانكه آيات و روايات بىشمارى در اين زمينه سخن مىگويد. (كه در باب عرفان حج قابل بررسى است).
بنابراين هرگاه از آثار مادى و تجارت و كسب و معيشت در مقاصد حج سخن به ميان آيد، جنبه «آلى» دارد نه «استقلالى» و مقدمه است نه هدف؛ يعنى دنيا مقدمۀ آخرت است و بعد مادى ابزارى است در جهت معنويت. از اين رو در روايات آمده كه حج و عمره بازار آخرت و پاداش آنها بهشت است.
پيامبر خدا صلى الله عليه و آله مىفرمايد: «الحَجُّ ثوابُها الجَنّةُ و العُمْرةُ كَفّارةُ كُلِّ ذَنْبٍ»؛ 1 «پاداش حج بهشت است و عمره كفاره هر گناه مىباشد.»
امام باقر عليه السلام مىفرمايد: «الحجُّ وَ العُمْرَةُ سُوْقاٰنِ مِنْ أسواقِ الآخِرةِ اللازمُ لَهُما مِنْ أضياٰفِ اللّٰهِ انْ أبقاهُ أبقاهُ و لا ذنبَ لَه و إن أماتَهُ أدخلَهُ الجَنَّةَ»؛ 2 «حج و عمره دو بازارند از بازارهاى آخرت، آن كس كه عمره و حج بجا آورد، از ميهمانان خداوند است، اگر او را زنده بدارد، گناهى براى وى باقى نماند و اگر بميراند او را در بهشت جاى دهد.»
به همين انگيزه در روايات از كسانى كه حج را وسيلۀ تفرّج يا تجارت يا تكدّى قرار دادهاند، نكوهش شده است.
پيامبر خدا صلى الله عليه و آله آنگاه كه از آيندگان خبر مىداد، فرمود: «يَأتي عَلَىالنّاسِ زَمانٌ يَكُونُ حَجُّ الملوكُ نُزْهةً، وَ حَجُّ الأغنياءِ تِجٰارةً و حجُّ المَسٰاكينِ مَسْألةً»؛ 3 «زمانى بر مردم فرا مىرسد كه حج زمامدارانشان براى