102«خنده و شوخى زياد، حيا و حيثيت آدمى را مىبرد.»
در مقام جمع ميان اين روايات، مىتوان گفت كه مؤمن بايد خندهرو و خوش اخلاق باشد. اگر مطايبه كرد زيادهروى نكند، در گناه وارد نشود، ادب مجلس را نگهدارد، اوقات را به افراط در خنده و مزاح نگذراند كه موجب بطالت عمر شود. در دل ديگران شادى بيافريند، بويژه در سفر كه خوش خلقى و خندهرويى مطلوبيت بيشتر دارد.
لازم است تأكيد شود كه زائران گرامى ايام زودگذر حج را غنيمت شمارند و مجالس خود را به ذكر و مسائل شرعى بيارايند و از گفتن و خنديدن كه اوقات را ضايع مىكند بپرهيزند و از قهقهه با صداى بلند، خصوصاً در مساجد و مجامع برحذر باشند كه در روايات نكوهش شده است. امام صادق عليه السلام مىفرمايد:
«ضِحْكُ المُؤمن تبسّم». 1
«خنده مؤمن تبسم است».
و نيز فرمود:
«القَهْقهة مِن الشّيطان» 2؛ «قهقهه از شيطان است» از افراط در خنده و مزاح بپرهيزيد كه آثار نامطلوب دارد:
امام صادق عليه السلام مىفرمايد:
«كَثْرة الضِّحْك تميت القلب» 3؛ «خندۀ زياد قلب را مىميراند.»
«كثرة الضحك تميث الدين كما تميث المِلْح في الماء» 4؛ «خنده بسيار، دين را ذوب مىكند، آنگونه كه نمك در آب