230
ادارۀ مسجدالحرام
ادارۀ مسجدالحرام از دوران تسلّط تركان عثمانى بر حجاز، زير نظر والى ترك در جده صورت مىگرفت و والى هميشه نظارت كامل بر ادارۀ حرم مكى داشت. به همين جهت بود كه لقب «شيخ الحرم» يا «مدير حرم» را بر او نهاده بودند.
والى از آن جهت كه در جده اقامت داشت، طبيعى بود كه نظارت بر تمامى كارها و شؤون مسجد برايش عملى نبوده و تنها به مسائل مهم آن، شخصاً نظارت و رسيدگى مىكرد و در مورد بقيۀ كارها، شخص ديگرى را در جاى خود مىگمارد تا بتواند نظارت و دقّت كافى داشته باشد. كارهاى مسجدالحرام شامل نظافت و پاكيزه كردن، خدمت و پذيرايى از بزرگان مهمانها و نظارت بر انجام كار كارمندان اين اداره مىشد و كارمندان وكاركنان حرم عبارت بودند از: ائمه جماعت، خطبا، سخنرانان، مؤذّنان، خواجهها ( \ اغوات)، كتابدارها، خدمه، دربانان، انبارداران، سقاهاى زمزم، رفتگران و فرّاشها. شخص تعيين شده از سوى والى، براى نظارت بر كارهاى مسجدالحرام و ادارۀ آن، هميشه از اهالى مكه مشرّفه بود و هر گاه مطلب مهمى رخ مىداد، مدير مكه موظف بود در اين مورد با رييس خود؛ يعنى والى مذاكره كند و دستورات او را اجرا نمايد. پيش از اين نيابت حرم، اختصاص به خانوادۀ «نايب الحرم» داشت كه يكى از مشهورترين خانوادههاى كنونى در مكه به شمار مىآيد و اين سمت ساليان دراز، (حدود دويست سال) در اختيار اين خانواده منحصر بوده است. اين مطلب بر اساس گزارشهاى رسمى و اسنادى است كه هم اكنون در اختيار اين خانواده موجود است. يكى از اسناد ياد شده كه گواهى است از اينكه از سوى قاضى مكه و با مهر و امضاى وى در آن دوران؛ يعنى شيخ محمد سعد الدين حنفى، در ابتداى محرم الحرام سال 1181 هجرى صادر گرديده است. دراين گواهى آمده است:
«امير مكّه، شريف «مساعد بن سعيد»، سيد «احمد بن محمد» را قائم مقام رييس و بزرگِ ائمه جماعت و خطبا در مسجدالحرام و نيز بر تمامى خدمۀ حرم از خواجهها ( \