109امثال آن. چهارم آنچه براى او در سخن و عمل روا نيست انجام ندهد. 1 در روايتى نيز از امام صادق مىخوانيم كه در تفسير اين بخش از آيه فرمود: « يعنى بتمامهما أداءهما و اتقاء ما يتقى المحرم فيهما». 2 در اين روايت هم به اتمام ظاهرى و هم به اتمام معنوى اشارت نموده است. در ظاهر بايد آن را اداء كند، و در معنا كسى كه محرم شد بايد خود را از محرمات حفظ كند. و در حقيقت به كمال آن نيز اشارت شده است.
تعبير « لِلّٰهِ » بيانگر اين است كه همه اعمال حجّ و عمره بايد با قصد قربت و تنها براى خدا باشد. و با توجه به اين كه معرفت و درك انسانها نسبت به عبادتها يكسان نيست، حج و عمره نيز مراتبى دارد، كه پايينترين مرتبه آن حج عوام است، برخى از مفسران مىنويسند: حج عوام قصد كوى دوست است و حج خواص قصد روى دوست، حج عوام رفتن به سراى دوست است و حج خواص رفتن براى دوست. 3
لزوم اتمام عبادت
بحثى كه درباره عبادات از جمله حج وجود دارد اين است كه اگر كسى عبادتى مثل نماز، روزه، حجّ، عمره، قرائت قرآن و... را شروع نمود، آيا لازم است آن را به اتمام برساند يا مىتواند در بين كار آن را رها نمايد؟
در پاسخ بايد گفت: قرآن كريم در باره سه عبادت تعبير به «أَتِمُّوا» به كار برده است: يكى در باره روزه مىفرمايد: «أَتِمُّوا الصِّيٰامَ إِلَى اللَّيْلِ» . و دوم در باره حج، و سوم نسبت به عمره. مفاد اين تعابير ممكن است اين باشد كه عبادت بايد به تمام اجزاء و شرايط به جاى آورده شود.