239اسماعيل در همان سمت ناودان نصب كردند.مدتى بعد آن را نيز درآورده به سنگ ديگرى كه زير ناودان بود،ملحق كردند. 1من فكر مىكنم برخى افراد،بر اين باور بودند كه اسماعيل زير اين دو سنگ مدفون است،اما شاهدى كه اين مطلب را تأييد كند وجود ندارد.
قسمتى از ديوار مسجد در دورۀ معتمد عباسى فرو ريخت.داستان از اين قرار بود كه خانهاى در سمت باب ابراهيم به سمت سطح مسجد سقوط كرده،برخى از چوبها را شكست و دو ستون را فرو ريخت و ده نفر كشته شدند.موفق برادر معتمد دستور اصلاح آن را صادر كرد و هارون بن محمد بن اسحاق حاكمِ آنان در مكه موظّف به تعمير آن شد.كار اصلاح آن در سال 272 به اتمام رسيد. 2
افزودن دار الندوه درمسجد
حد مسجد از زمان مهدى عباسى كه پيش از اين آن را وصف كرديم،تغييرى نكرد و تا زمان ما هم تغييرى نكرده است،مگر دو افزايش كه در اين دوره صورت گرفت. 3
اولين آنها افزايش دارالندوه در مسجد در دورۀ معتضد بود.
گذشت كه در دورۀ اموى،برخى از خلفاى اموى بخشهاى اندكى از دارالندوه را در مسجد انداختند.همين طور منصور در دورۀ عباسى اوّل چنين كرد.اما باقىماندۀ آن براى سكونت خلفاى اموى و عباسى استفاده مىشد.چيزى نگذشت كه همان مقدار هم رو به تخريب و ويرانى گذاشت.حجرههاى باقىمانده آن به زنان اختصاص داشت و يا غريبهها و مجاوران را در آن اسكان مىدادند.همچنين حجرههايى را كه خاص مردان بود براى نگهدارى چارپايان امراى مكه اختصاص دادند.اندكى بعد كارگران سودانى در آنجا ساكن شده،به آزار و اذيت همسايگان پرداختند.خرابى دارالندوه باز هم بيشتر و