153
2-قلعۀ هندى؛در شمال مكه كه در سال 1221 هجرى توسط شريف غالب بن مساعد بنا گرديد.اين قلعه نخست به صورت قلعۀ كوچكى ساخته شد و پس از آن كه در بعضى قسمتهاى آن خرابى به وجود آمد،مجددا ارتشبد عثمان نورى پاشا،شيخ حرم و والى حجاز،در زمان سلطنت عبد المجيد دوم،آن را توسعه داد و بناى بسيار مستحكمى از آن به وجود آورد.اين تجديد و مرمت در سال 1330 هجرى صورت پذيرفت.
3-قلعۀ لعلع؛كه در دوران امارت شريف غالب و هنگام درگيرى و جنگ او با وهابىها و با هدف استحكام بخشيدن به باروى شهر احداث گرديد و نيز در همين هنگام بود كه توسط او برجهاى اطراف مكه جهت ديدهبانى شهر و نظارت بر اطراف آن ساخته شد.
مكه داراى دو حمام است كه اين حمامها به سبك حمامهاى رومى در مصر ساخته شده است؛يكى از آن دو حمام در عمره قرار دارد كه ساختمان آن در سال 980 هجرى توسط محمد پاشا،وزير سلطان سليمان احداث شده است.ديگرى در قشاشيه است كه بنام«حمام النّبى»معروف است.
مكه داراى سه تكيه است كه مهمترين آنها،تكيه مصرى در برابر درب مسجد الحرام معروف به«باب جياد»است-كه شرح آن خواهد آمد-و آن داراى 20 سقاخانه و 20 منبع آب با آب چشمه زبيده بوده كه اين منابع داراى حجمهاى متفاوت ميان 5 تا 10 متر از 2/5 تا 13 متر مىباشد و وسعت دهانۀ آبگيرها در حدود 80 سانتىمتر مىباشد،آب اين منبعها به وسيله تعدادى شير در اختيار سقايان قرار مىگرفت،بيشتر اين سقايان از غلامان مىباشند.آب منزل امرا و بزرگان شهر توسط لوله تأمين مىگردد.
مكه 19 رباط دارد كه فقرا بدان پناه مىبرند و نيز داراى هشتاد آسياب است كه نيروى آن توسط اسبان تأمين مىگردد.اين شهر 60 نانوايى و 95 قهوهخانه دارد كه اين قهوهخانهها داراى زيرانداز پارچهاى و تعدادى صندلى است كه نشيمنگاه آن را پنجرهاى شكل و توسّط ليفهاى تابيده شده از برگ درخت خرما و يا طناب ساختهاند.در اين قهوهخانهها توسط چاى و قهوه و قليان با تنباكو از مشتريان پذيرايى مىشود.مكّيان به قهوههاى خود؛كه از دانههاى قهوۀ يمنى است،مقدارى دانۀ هل و گل ميخك و سياهدانه اضافه مىكنند كه طعم و مزۀ خاصى را به قهوه مىدهد.