180چگونه در مدار توحيد طواف كرده و چطور هرگونه شرك و طغيان را زدوده است، در حالى كه مجراى فيض خدا را نشناخته و مهمترين عامل تكامل انسانى را ناديده گرفته و بهترين سرچشمه زلال و حيات بخش را از دست داده و تشنه كام مانده است؟ هر كس امام زمان خود و ولىّعصر خويش را نشناسد مرگ او، مرگ جاهليت است:
قالَ رسولُاللّٰهِ(ص):
«مَنْ مَاتَ وَ لَمْ يَعْرِفْ امامَ زمانِهِ ماتَ ميتَةً جاهليه» و از آنجا كه مرگ در روند زندگى است و هر طور كه زندگى اداره شود به همان سبك مرگ واقع مىشود
(كما تعيشون تموتون و كما تموتون تبعثون ) پيوند مرگ و زندگى روشن خواهد شد و چون مرگ كسى كه امام زمان خويش را نمىشناسد مردن جاهلى است پس زندگى او نيز يك زندگى جاهلى بوده و تمام شؤون و سنن حياتى او همانند جاهليت سپرى مىشود، قهراً حج و زيارتِ اين گونه افراد نيز يك حج جاهلى بوده و از حج توحيدى سهمى نخواهند داشت.
پايان حج و وداع با كعبه
همانطور كه مبدأ جهان هستى خداوند بوده و پايان آن همان ذات اقدس خداوند است
(هُوَ الأَوَّلُ وَ الاخِر) 1 همچنين آغاز تمام موجودات جهان آفرينش از خدا و انجام و خاتمه كار همۀ آنها به سوى خداوند است (إِنّٰا لِلّٰهِ وَ إِنّٰا إِلَيْهِ رٰاجِعُونَ ) بنابراين لازم است هر كارى كه انسان موحد انجام مىدهد ابتداى آن به نام خدا و انتهاى آن نيز به ياد او باشد و هيچ كارى را بدون نام خدا شروع نكند و از هيچ عملى، بدون ياد حق خارج نشود و معناى نام و ياد خدا در آغاز و انجام هر كار، حضور