232همچنين بر همان محور كلى است كه امام‌باقر(ع) فرمود: رفتن به دورن كعبه -آنجا كه مصداق كامل فَأَيْنَمٰا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللّٰهِ ¹است- ورود به فضاى رحمت پروردگار و خروج از آن، بيرون آمدن از گناهان است؛

«الدُّخُولُ فيها دُخُولٌ فى رَحْمَةِ اللهِ‌وَالْخُرُوجُ مِنْها خُرُوجٌ مِنَ الذُّنُوبِ» . ²

از ادبِ بدرود كننده كعبه، دعا و نيايش با خداى سبحان است. چنان‌كه از امام‌صادق(ع) نقل شده است كه فرمود:

«اَللّهُمَّ اقْلِبْنى مُفْلِحاً مُنْجِحاً مُسْتَجاباً لى بِأفْضَلِ ما يَرْجِعُ بِهِ‌أحَدٌ مِنْ وَفْدِكَ مِنَ الْمَغْفِرَةِ وَالْبِركَةِ وَالرِّضْوانِ وَالْعافِيَةِ مِمّا يَسَعُنى أنْ أطْلُبَ...» . ³ ادب ديگر اين است كه زائر در آخرين عهد و ديدار خود با كعبه، دست بر درِ بيت‌الله الحرام نهاده و عرض كند:

«الْمِسْكينُ عَلى بابِكَ فَتَصَدَّقْ عَلَيْهِ بِالْجَنَّةِ» . ⁴

حجّ مقبول

رسول‌اكرم(ص) در بيان معيار حج مقبول فرمود: نشانۀ قبولى حج اين است كه حج‌گزار از آن پس، مرتكب گناه نشود، اما اگر همچنان به تباهى و گناه تن داد، اين نشان از مردود بودن حجّ اوست؛

«مِنْ عَلامَةِ قَبُولِ الْحَجِّ، إذا رَجَعَ الرَّجُلُ عَمّا كانَ‌عَلَيْهِ مِنَ الْمَعاصى. هذا عَلامَةُ قَبُولِ الْحَجِّ. وَإنْ رَجَعَ مِنَ الْحَجِّ ثُمَّ انْهَمَكَ فيما كانَ عَلَيْهِ مِنْ زِنا أوْ خِيانَةٍ أوْ مَعْصِيَةٍ فَقَدْ رُدَّ عَلَيْهِ حَجُّهُ» ، ⁵

«آيَةُ قَبُولِ الْحَجِّ تَرْكُ ما كانَ عَلَيْهِ الْعَبْدُ مُقيماً مِنَ الذُّنُوبِ» . ⁶

نكتۀ مزبور شايد اشارۀ به سرّ ديگرى از حجّ باشد؛ زيرا اسرار عبادت‌ها در قيامت ظهور مى‌كند كه روز ظهور باطن افراد و اعمال آنان است ⁷ و در آن روز هر انسانى نه‌تنها نتيجه،