233يعنى قبولى يا ردّ را، بلكه دليل و سرّ ردّ يا قبول را نيز مشاهده مىكند. بنابراين، كسى كه در دنيا توانست بفهمد حجّش مورد قبول يا نكول واقع شده، به گوشهاى از اسرار حج رسيده است و قهراً سبب قبول يا ردّ را هم بررسى مىكند.
معيار ارائه شده در كلام رسولاكرم(ص) دربارۀ نشانۀ حجّ مقبول، در ساير عبادتها نيز هست. چنانكه خداى سبحان دربارۀ نماز فرمود: إِنَّ الصَّلاٰةَ تَنْهىٰ عَنِ الْفَحْشٰاءِ وَ الْمُنْكَرِ . 1 حقيقت نماز براى نمازگزار نقشى تكوينى دارد. بدين صورت كه انگيزهها، ارادهها، شوقها، تصميمها و عزمهاى او را تعديل مىكند كه نسبت به خير مصمّم باشد و از شرّ كراهت داشته، آن را ناشايست دانسته و از آن دورى گزيند. با توجه به احاديث مذكور، حقيقت و روح حجّ نيز امرى تكوينى است و همان حقيقتْ مانع اتخاذ تصميمها و ارادههاى نارواست.
خلاصه اينكه، حجگزار با انجام مناسك حجّ، از هر پليدى پاك مىشود؛ از اينرو مادامى كه به گناه آلوده نگردد، نورانى است. چنانكه امامصادق(ع) فرمود:
«الْحاجُّ لايَزالُ عَلَيْهِ نُورُ الْحَجِّ ما لَمْ يَلُمَّ بِذَنْبٍ» . 2 مشاهدۀ اين نورانيت، حجگزار را به پذيرش الهى حج خود اميدوار خواهد كرد.
رهنمودهاى پيامبر¦ در حجةالوداع
آخرين سخن ما در اين مجموعه كه از نظام حج و گوشهاى از اسرار آن گفتگو و پژوهش مىكرد، دربارۀ بيانات نورانى خاتمالنبيين¦ در حجةالوداع است. 3