205فرشتگان تا حدودى از غيبْ باخبر و نسبت به بسيارى از مسائل ماوراى طبيعت آگاهاند، ليكن پردهپوشى و رحمت و لطف حق اجازه نمىدهد حتى فرشتگان مأمور ثبت اعمال و خاطرات نيز بسيارى از اسرار انسانها را بفهمند. اما برابر حديث مزبور، در روز عرفه و عيد قربان ملائكه به اذن خداوند به نهان دلهاى زائران نظر كرده و مىبينند كه قلب عدهاى از حجگزاران بسيار سياه است و دودهاى سياه از آن بر مىخيزد. خداوند به ملائكه مىفرمايد: اينان كسانى هستند كه پيامبر را راستگو نمىدانند (معاذالله) و در امورى مانند جانشينى اميرمؤمنان على(ع) مىگويند: رسولاكرم(ص) از نزد خود اين كار را كرده است!
فرشتگان گروه ديگرى را مىبينند كه دلهايشان بسيار نورانى است. خداوند سبحان مىفرمايد: اين گروه، مطيع خدا و پيامبر او هستند. پيامبر را امين وحى مىدانند و معتقدند كه او از نزد خود هيچ نگفته و در همه مسائل و احكام الهى و از آن جمله در امامت و رهبرى، سخنان و اقدامهاى او طبق وحى بوده است.
راز اين نكته، همانگونه كه پيش از اين به تفصيل بيان شد، اين است كه ولايت، سرّ همۀ اعمال است. مؤمنان راستين كه هم به سرّ ولايت مىرسند و هم به اسرار حج، به صورت انسان واقعى در سرزمين عرفات و منا ظهور مىكنند و خداى سبحان در مقام فعل، به آنان فخر مىكند.
البته آنچه در اين حديث شريف بيان شد، مسألهاى تاريخى و از قبيلِ «قضيةٌ فى واقعةٍ» و منحصر به مراسم حج و روزهاى عرفه و عيد قربان نيست. اين صحنه هميشه وجود دارد، نهايت اينكه جلوۀ تام آن در حج ظهور كرده است.
3. در روز عرفه برخى حجگزاران بر «جبل الرّحمة» 1 صعود مىكنند. 2 راز بالاى كوه