133ملاحظۀ كلمات فقيه كمنظيرى چون شيخ محمدحسن، صاحب جواهر، در تبيين عظمت حج و اسرار آن با آنچه كه امام خمينى در اين زمينه مطرح نموده، عمق عظمت و افق فكرى اين شخصيت بزرگ را نشان مىدهد. در كلمات صاحب جواهر جز دو جملۀ اخير كه اشاره به برخى از آيات قرآن مجيد است، مطالب قابلتوجه ديگرى در ابعاد اجتماعى و سياسى حج به چشم نمىخورد.
حقيقت اين است كه اكثر دانشمندان اسلامى؛ اعم از عارفان، فقيهان و مفسران، حج را تنها «عبادتى» تلقى مىكنند كه «مجموعهاى از اعمال و مناسك و اذكار» است كه اسرارش نيز بر ما نامعلوم است. محىالدين ابن عربى كه پدر عرفان اسلامى ناميده شده، و مجموعهاى از معارف عميق را به عالم اسلام ارائه نموده، در بحث حج و در سه موضع 1 دربارۀ «تعبّدى بودن» اعمال و مناسك حج، كه قابل تعليل نيست، سخن گفته و صريحترين سخنش دربارۀ اعمال و مناسك حج چنين است:
«لأنّها افعال مخصوصة لله عز و جل ّ بالقصد، ليس للعبد فيها منفعة دنيوية إلّاالقليل من