224نعمت، به خانۀ ميزبان بايد بازگشت و تجديد عهد و وفا نمود و عظمت حق را با معرفت بيشترى ستود.

أَيّٰامٍ مَعْلُومٰاتٍ ¹ كه طبق بيان امام على عليه السلام دهۀ اوّل ذى‌حجّه و أَيّٰامٍ مَعْدُودٰاتٍ ² كه به بيان آن حضرت «ايّام تشريق» يعنى يازدهم و دوازدهم و سيزدهم ذى‌حجّه تفسير شده ³ سپرى گرديده و حاجيان تا حدّ زيادى از اعمال حج فراغت يافته‌اند، ولى «ذكر خدا» ادامه دارد و بخش ديگرى از اعمال حج آغاز مى‌گردد.

قرآن كريم، در اين باره مى‌فرمايد: ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ... ⁴

بعد از آن بايد آلودگى‌ها را از خود برطرف سازند و به نذرهاى خويش وفا كنند و برگردند به خانۀ گرامى (كهن و آزادشدۀ) كعبه و طواف نمايند.

بهداشت تن و روان

دربارۀ پس از «اعمال منا» كه بخش عمدۀ اعمال حج به پايان رسيده، اين آيه سه موضوع مهم بهداشت تن و روان را، كه نتيجۀ عرفانى و تربيتى اعمال پيشين و استمرار كمال حج است، بيان مى‌كند:

1- سپس بايد آلودگى‌ها را برطرف كنند. امّا منظور از آلودگى‌ها چيست؟

علاوه بر اين كه، به طور طبيعى وقتى افراد، به خصوص در يك