137«نايب الصّدر» گرفته است.
در باب ارزش كتاب تحفة الحرمين، به نقل سخنِ محمّد حسن ذكاء الملك فروغى كه با مؤلّف معاصر بوده، بسنده مىكنيم كه مىگويد: «ازمزاياى جناب حاج ميرزا معصوم نايب الصّدر سفرهاى عديده و سياحتهاى عارفانه است كه در داخله و خارجۀ مملكت از اقطار هندوستان و تركستان و بلاد و ولايات دولت عثمانى كردهاند تا سير انفس و آفاق هر دو را كامل نموده باشند. بندر بمبئى و شهر قسطنطنيه، درياى مرمره، بغاز دارد انل...
وسر آمد آن جمله، زيارتِ حرمين شريفين؛ مكّۀ معظّمه و مدينۀ طيّبه است و سفرنامۀ موسوم به تحفة الحرمين را كه نوشته و آن الحق از نگارشهاى عالى است و حاوى مطالب متعالى. آن سيّاح جهان معرفت، در آن اسفار با رجال كبار هر قطر و ديار ملاقات نموده و از ميامن انفاس مشايخ واوتاد و علما و فضلاى بلاد وصحبت مردم نيكو نهاد بر مدركات سابقه، بسى معلومات افزوده است. 1
ابتدا در وجوب ورجحانِ سفر، چند وجه بيان كرده كه به ترتيب، براى تحقيق و تحصيلِ علمِ مفروض، آنكه شرايط استطاعت حجّ بيتاللّٰه در شخص حاصل شده باشد به استناد: وَ لِلّٰهِ عَلَى النّٰاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطٰاعَ إِلَيْهِ سَبِيلاً 2
و زيارت مستحب و كسب معاش است .
در هر يك از موارد، به خصوص مورد اوّل؛ يعنى تحصيل علم مفروض به شرح سخن گفته است. در ارتباط با سفر حج گفته: «... با اين وضع گمان نمىرود چرا كه مخارج عيال و گرفتارى اطفال و ضررهاى پى در پى و قرض، مشكل مىدانم حج را.»
او مىگويد: بيتاللّٰه واقعى حرم دل است كه: طَهِّرٰا بَيْتِيَ لِلطّٰائِفِينَ وَ الْعٰاكِفِينَ. 3
كعبه را يك بار «بيتى» گفت يار
گفت «يا عبدى» مرا هفتاد بار
***