138 جلوه‌برمن مفروش اى‌ملك‌الحاج كه تو خانه مى‌بينى ومن خانه خدا مى‌بينم

عبداللّٰه انصارى گفته: مكّه رفتن سير جهان است و دل به دست آوردن كارمردان.

اى قوم به حج رفته كجاييد كجاييد معشوق همينجاست بياييد بياييد

نويسنده به بيان بعضى از مناسك حج پرداخته و گفته است:

«... و صورت اعمال حج تمام مراتب چهار اركان ديگر را دارد، به علاوۀ اين جامعيّت اضافاتى دارد كه جامع الجوامعش فرموده‌اند و چون رشتۀ سخن به اينجا كشيده، اشارتى به بعضى مناسك آن مى‌شود كه:«ما لا يدرك كله لا يترك كله ....» او مى‌گويد: لازمۀ حج، صدق النيّة للتّجرد بالحج لا للتّوصّل الى الدّنيا بعمل الآخرة و اخذ الاجرة » چنانكه كسب معتبر و تجارت عمده در زمان ما حجّه فروشى و حمله دارى شده است. به درستى كه مغضوبترين خلق كسى است كه دين را وسيلۀ دنيا قرار دهد و ديگر آنكه معاونت نمايد صادين عن سبيل الله را تا چه رسد خود مطالبۀ پول تذكره نمايد و سر راه بر مردم بگيرد...» ¹

پس از بحث دربارۀ پاره‌اى از مناسك چنين مى‌نوسد:

اين بود اجمالى از آنچه مى توانست در آداب و صول به كعبۀ مقصود اشارتى نمايد. خلاصۀ همه آنكه: تمام مراتب اسرار مبدأ و معاد را در مناسك حج بيت‌اللّٰه الحرام انموذجى نهاده‌اند كه در ملاحظه اش سالك را استطاعت شرط است «و نسأل الله تعالى التّوفيق اليه بمنه و كرمه ».

سفر نايب الصدر روز پنجشنبه سوم شوّال 1305 پس از نماز صبح آغاز شده از سمت قزوين و گيلان و بادكوبه وبا طوم وقسطنطنيه و اسكندريّه و مصر به كعبۀ مقصود منتهى گشته است.

نايب الصدر در اين سفرنامه به جاى جاى مفاسد ادارى اشاراتى دارد؛ از جمله وقتى به اسلامبول مى‌رسد مى‌گويد: «از بسيارى تقلّبات حجّه فروشان و كسانى كه براى