147است با دقت و تأمل، اين روايات را - كه به‌حسب مفاد و قائل، به سه دسته تقسيم گرديده - بررسى كنيم و كلمات فقها را در دلالت، ظهور و وجوه جمع ميان آن‌ها، به تفصيل و با دسته‌بندى مناسب، ارائه نماييم تا فرهيختگان و فاضلان، پس از ملاحظه اين گفتارها، اشكالات و پاسخ‌ها، به جمع‌بندى درست و به تبع آن، به قول حق دست يابند.

پيشينه پژوهش

فقهاى گران‌قدر ما، از زمان مرحوم كلينى تاكنون، در بحث «صلاة المسافر» و برخى در «كتاب الحج» به اين مسئله پرداخته‌اند؛ گروهى تنها فتواى خود را گفته‌اند و گروهى ديگر به طور اجمال، روايات مسئله را آورده، حكم مسئله را از آن‌ها برداشت و استخراج كرده‌اند و سرانجام گروهى ديگر به تفصيل بحث كرده، به استنباط حكم مسئله پرداخته‌اند.

البته گروهى ديگر از فقها نيز در اين باره كتاب مستقل نوشته‌اند؛ از جمله آنها مى توان به سه مورد اشاره كرد:

1. «رسالة في قصر الصّلاة في الأماكن الأربعة»، شيخ بهايى . ¹

2. «رسالة في القصر و الإتمام في الأماكن الأربعة»، شيخ يوسف بحرانى . ²

3. «رسالة تنبيه‌الكرام في ترجيح القصر علي التمام في الأماكن الأربعة العظام»، شبّر ابن محمّد مشعشعي حويزي. ³

و فقيهانى كه در اين باره مباحث مشروح داشته‌اند:

صاحب حدائق ⁴، وحيد بهبهانى ⁵، صاحب رياض ⁶، ميرزاى قمى ⁷، نراقى ⁸، صاحب جواهر ⁹، سبزوارى ¹⁰، شيخ عبدالكريم حائرى ¹¹، صاحب مفتاح‌الكرامه ¹²، اردبيلى ¹³، شيخ محمدحسين اصفهانى ¹⁴، سيد ابوالحسن اصفهانى ¹⁵، حجت (كوه‌كمرى) ¹⁶، بروجردى ¹⁷، حكيم ¹⁸، ميلانى ¹⁹ و خويى. ²⁰