260ترديدى نيست كه نيابت براى ميت در حج واجب و مستحب، جايز است؛ چنان‌كه نيابت در حج مستحبى براى زنده، مانعى ندارد و نيز در برخى از صور حج واجب مى‌توان نايب براى زنده شد. ¹

در توضيح اين عبارت گفته شده است: «چهار قسم نيابت در اين عبارت مطرح است؛ زيرا نيابت يا براى زنده است يا براى مرده و هركدام يا در حج واجب است يا مستحب و درستى نيابت در هر چهار قسم، از ضروريات است و نصوص شرعى و فتاواى فقيهان بر آن گواه است!» ²

ديگر شارحان نيز بر همين نكته تأكيد كرده‌اند؛ چنان‌كه ³ مرحوم آيت‌الله خويى در تعليل نظر صاحب عروه چنين گفته است:

نيابت از زنده با فرض توانمندى او، خلاف قاعده است و دليلى بر آن وجود ندارد؛ زيرا قاعده اوليه اقتضا دارد، كارى كه بر شخصى واجب شد با انجام دادن ديگرى، ساقط نمى‌گردد. بلى اگر مكلف خود به انجام واجب اقدام كند، تكليفش ساقط مى‌شود. اما سقوط تكليف با فعل غير، نيازمند دليل است. ⁴

به هرحال، نيابت در حج، در ميان شيعه، جاى ترديد و شك ندارد؛ گرچه ممكن است در برخى فروع آن، ميان فقيهان اختلاف نظر وجود داشته باشد.

اينك پس از طرح اين چهار نكته، به اصل مسئله مى‌پردازيم و آن اين است كه آيا در ذبح، كه يكى از افعال حج است، نيابت راه دارد يا خير؟ و اگر نيابت صحيح است، چه شرايطى در آن منظور شده است. از اين‌رو، اين بحث را در دو قسمت دنبال مى‌كنيم: «جواز نيابت» و «شرايط نايب»:

1. جواز نيابت

مى‌توان گفت كه از امور مسلم نزد فقيهان، جواز نيابت در ذبح است. صاحب جواهرالكلام در شرح كلام محقق حلى در كتاب شرايع، كه خود موافق نيابت است، چنين مى‌نگارد: «جايز است كه نايب به جاى مكلف ذبح را انجام دهد و نيت كند و در