76(تكامل نيازمند ماده است و در برزخ ماده نيست)، مرگ را (مانند خواب) كم شدن علاقه به طبيعت دانستهاند و نه انصراف كلى از آن. از نگاه آنان در عين حال كه جايگاه برزخ به عنوان نشئهاى مجرد حفظ مىشود، نفس داراى مراتب مادى نيز خواهد بود و توجه به عالم برتر، تنها سبب كمتوجهى يا بىتوجهى آن به عالم ماده مىشود. 1
جمعبندى و نتيجهگيرى
تكامل برزخى اموات، امرى اجماعى است، هرچند در كيفيت و كميت آن و منشأ و گستره آن و در ساير امور، به خصوص مسئله مشروط بودن حركت به ماده، اختلاف نظرهايى وجود دارد. البته برخى از بين ديدگاههاى ياد شده، ديدگاه حضرت امام خمينى(قدس سره) را مقبولتر يافتهاند؛ زيرا بر اساس ديدگاه ايشان(قدس سره) نفس انسان در عالم برزخ هيچ تغييرى نمىكند؛ چه تدريجى و چه دفعى؛ از اينرو به قوه و فعل نيازى نيست. طبق ديدگاه ياد شده نفس انسان ثابت است و تنها حجابها و كدورتهاست كه از روح انسان زائل مىگردد و به اين وسيله ترفيع درجه و به تعبيرى تكامل مىيابد. 2 به اعتقاد آنان شايد بتوان از آيات و روايات نيز شواهدى بر ديدگاه ياد شده ارائه كرد؛ چنانكه برخى آيه شريفه كُلَّمٰا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْنٰاهُمْ جُلُوداً غَيْرَهٰا لِيَذُوقُوا الْعَذٰابَ إِنَّ اللّٰهَ كٰانَ عَزِيزاً حَكِيماً 3 را تأييدى بر ديدگاه ياد شده مىدانند؛ زيرا