71به عالم برزخ و حركت جوهرى در آن عالم مىداند و مىگويد: «با بيرون رفتن از دار طبيعت، تجرد عقلانى كامل نيست، بلكه بايد از عالم برزخ هم با حركت جوهريه گذشت تا به تجرد عقلانى صرف رسيد». 1
البته حضرت امام(قدس سره) يادآور مىشوند كه تكامل در عالم برزخ و آخرت از سنخ تكامل دنيايى نخواهد بود؛ زيرا دنيا دار هيولا و استعداد است، درحالىكه در آخرت و برزخ، تكاملى كه از آن به درجات تعبير مىشود، با زائل شدن حجابها و هيئتهاى ظلمانى، به وسيله تحمل سختىها و عذابهاى آن عالم حاصل مىشود. 2
توضيح آنكه: روح انسان در اثر تنزلاتى كه پيدا مىكند، صورت اصلى و قسمتهاى مهم كمالات وجودى او زير حجابها قرار مىگيرد...، اما زجر و فشارى كه در عالم برزخ، به واسطه بالا رفتن درك انسان و آشكار شدن زشتى آلودگىها بر روح وارد مىگردد، موجب تزكيه و طهارت او گشته و تا اندازهاى كه عالم برزخ اقتضا مىكند، چهره اصلى روح او آشكار مىگردد. علاوه بر اين، شور و اشتياقى كه در برزخ با تجلى جمال و جلال حضرت حق عايد روح مىشود، موجب انجذاب بيشتر روح به سوى حضرت حق و لقاى كاملتر او شده، حركت به سوى او را با سرعت بيشتر به پيش مىبرد و اين همان معناى تكامل روح است. 3