1) . شمس‌الدين ابوعبداللَّه محمد بن احمد بن عثمان تُركمانى دمشقى، معروف ذهبى، به سال 673 ه.ق تولد يافت و در 748 ه.ق در دمشق درگذشت. وى از حافظان حديث و نيز از بزرگ‌ترين علماى علم رجال و تاريخ بوده است. او در ميان متأخران، از چنان حافظه قوى برخوردار بوده كه شخصيت بزرگى چون ابن حجر گفته است: «آب زمزم را نوشيدم تا به مرتبه ذهبى در حفظ برسم» وى در علم رجال و ديگر فنون حديث، چنان ماهر و حاذق بوده كه سيوطى، محدثان در علم رجال و ساير فنون حديث را روزى‌خوار او و سه نفر ديگر دانسته. ذهبى در علم رجال، صاحب تأليفات بسيارى است كه اغلب آنها به‌گونه‌اى متداول‌اند، كه هيچ فرد محدث و رجالى از مراجعه‌كردن به آنها بى‌نياز نيست. كتب ميزان الاعتدال، تذكرة الحفّاظ و سير اعلام النبلاء در اين علم، مشهور است. در علم تاريخ نيز كتاب تاريخ الاسلام وى از مصادر و منابع مهم و متداول اين علم به شمار مى‌آيد. برخى از علما گفته‌اند، ذهبى در جرح خصوصِ اشاعره و صوفيه، سخت‌گير بوده است. اصولاً وى از كسانى است كه از جرح مخالفان اعتقادى خويش، به‌ويژه شيعه فروگذارى نكرده و اين مسئله بر كسى پوشيده نيست. تاج‌الدين سبكى (متوفاى 756ه.ق)، كه خود از شاگردان ذهبى است، درباره تعصبات افراطى استادش مى‌نويسد: «كتاب تاريخ استاد ما ذهبى، به‌رغم برخوردارى از حُسن و جامعيت، آكنده از تعصب مفرط است كه اميدوارم خدا او را به‌سبب اين تعصب، مؤاخذه نكند. بسيار به غيبت دين‌داران پرداخته و در انتقاد از بسيارى از بزرگان شافعى و حنفى، زياده‌روى كرده است» (طبقات الشافعية الكبرى، ج1، ص260، قاعدة فى المؤرخين). وى سپس به نقل از حافظ صلاح‌الدين خليل بن‌كيكلدى علائى، مى‌نويسد: «شكى در ديانت و ورع ذهبى نيست. ولى او كسى بود كه مذهب تجسيم بر او غلبه كرده و از تأويل و مذهب تنزيه دور بود و اين مسئله، موجب روى‌گردانى شديد او از اهل تأويل و تنزيه، و گرايش وى به اهل تجسيم شده بود. به‌همين‌دليل، هرگاه كه به شرح حال يكى از طرف‌داران نظريه تجسيم مى‌رسيد، در اتصاف وى به خصايص نيكو زياده‌روى و مبالغه مى‌كرد و از خطاها و لغزش‌هاى او تغافل مى‌كرد؛ تاجايى‌كه هميشه سعى در توجيه و تأويل لغزش‌ها و انحرافات اهل اثبات و تجسيم داشت. در مقابل، وقتى به شرح حال طرف‌داران ديدگاه تأويل و تنزيه مى‌رسيد، مانند امام الحرمين (جوينى)، غزالى و همانند اين دو، چندان درباره آنها سخن نمى‌گفت. بلكه سخن افرادى را كه از آنها بدگويى كرده‌اند، با حجت‌دانستن و بزرگ‌نمايى آن، چندين بار تكرار، و نقل مى‌كرد. وى بى‌اختيار از خصايص نيكوى اهل تنزيه، روى‌گردان بود يا مقدار كمى از آن را نقل مى‌كرد. هرگاه به كوچك‌ترين اشتباهى از آنان دست مى‌يافت، آن را باآب‌وتاب فراوان ذكر مى‌كرد. همچنين درباره اهل زمان ما اين كار را انجام مى‌دهد و اگر نتواند تصريح به آن كند، هنگام بيان شرح حال او مى‌گويد: خدا او را اصلاح كند و همانند اين جملات. علت اين‌گونه رفتار، مخالفت آنها با عقايد او مى‌باشد». اين شاگرد برجسته مكتب ذهبى، تعصبات افراطى استاد را موجب ريشخندشدن او بين انديشمندان دانسته و نوشته است: «شرح حال استاد ما ذهبى، بيشتر از آن است كه بيان شود، درحالى‌كه او استاد و معلم ماست و