108 وَ عَلَيْهِ طَوَافٌ بِالْبَيْتِ وَ صَلَاةُ رَكْعَتَيْنِ خَلْفَ الْمَقَامِ وَ سَعْيٌ وَاحِدٌ بَيْنَ الصَّفَا وَ الْمَرْوَةِ وَ طَوَافٌ بِالْبَيْتِ بَعْدَ الْحَج. ¹

و بايد طواف خانه خدا انجام دهد و دو ركعت نماز پشت مقام به جا آورد و سعى بين صفا و مروه انجام دهد و طوافى ديگر، بعد از حج، به جاى آورد.

گرچه در اين روايت نام طواف نساء نيامده، ولى روشن است كه مراد طواف نساء است. ²

نقد و بررسى

هرچند اين دو صحيح، در كلام بسيارى از فقها، دليل قاطعى بر جزء نبودن طواف نساء شمرده شده است، ولى فاضل هندى تعبيرى ذيل روايت به كار برده است كه جاى تأمل دارد. وى تعبير « بعد الحج » در اين دو روايت را «بعد از وقوفين» معنا كرده است. ³ اگر اين معنا را بپذيريم، بايد گفت: مراد روايت اين است كه طواف نساء حتماً بايد بعد از وقوفين باشد؛ ولى مقدم شدن طواف حج بر وقوفين، مانعى ندارد.

توضيح بيشتر اين احتمال را بايد در كلام آيت‌الله شبيرى يافت. ايشان در ابتدا بر اين نكته تأكيد دارند كه مفهوم متعارف حج اين است كه هرچه در روايات براى حج‌گزار شمرده شده، جزء اعمال حج است. روايات متعددى كه حج را تبيين مى‌نمايد، طواف نساء را نيز مثل اعمال ديگر ذكر كرده كه ظاهرش اين است كه جزء واجبات حج است. ايشان در ادامه مى‌فرمايند: