94حج و پيامدهاى عظيم آن در طول سال توجه شده، نه صرفاً به خود عمل عبادى حج؛ زيرا خداوند حكيم، هيچ دستور و فريضهاى را بدون علت و فلسفه بيان نفرموده است.
دو- مشاركت و هميارى در برنامهريزى رشد و توسعه، اصلى مهم است. مناسك حج، درواقع مهد تربيت انسان براى ايفاى نقش در چنين عرصهاى است. قرآن كريم با هدف ايجاد خصلت همگرايى در وجود مسلمانان و همچنين تربيت انسان براى هميارى در امور جامعه مىفرمايد: (تَعٰاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَ التَّقْوىٰ وَ لاٰ تَعٰاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَ الْعُدْوٰانِ) (مائده: 2)
اصل مهمى كه مىتواند، تعاون و هميارى را نتيجهبخش سازد، انديشه خيرخواهى و پارسايى است. «برّ و تقوا»، به معناى نيكى و سعادت جامعه در راستاى تقواى الهى است و همه جوامع بشرى، به ويژه جامعه اسلامى، خواستار سعادت و خوشبختى در زندگى دنيا و آخرت است و با واژه «مَنافِعُ لِلنّاس» ارتباط تنگاتنگ و هماهنگى كامل دارد و مىتواند موضوع برنامهريزى كلان در جامعه و در سطح بينالمللى براى جوامع اسلامى باشد.
اما از آنجا كه راهيابى دو عنصر نامطلوب «اثم» و «عدوان» در زندگى مسلمين، مىتواند زمينه تجاوز به حقوق ديگران را فراهم سازد، در اين آيه به عنوان پديده منكر و مفسده اجتماعى، از آن نهى شده است.
سه- هرگونه برنامهريزى و آيندهنگرى در اوضاع اقتصادى، سياسى و فرهنگى جهان اسلام، مستلزم توجه به حقوق ديگر