115چيزى نتوانند بدهند، خوارشان كردهاى. پس افرادى چون خود را همراه گير، و با همسنگ خود همراه باش».
از نشانههاى انسان دوستى و محبت به ديگران در حج، رعايت كردن و محترم شمردن حقوق مادى و معنوى همسفران است. اگر حجگزار از نظر مادى و معنوى مديون كسى باشد، حجش صحيح نيست و بايد آن را ادا كند. چنانكه امام صادق(ع) مىفرمايد:
«وَاخْرُجْ مِنْ حُقُوقٍ يَلْزَمُكَ مِنْالَمخْلُوقين» 1؛ «حقوقى را كه خلق بر ذمّه تو دارند، ادا كن و از عهده آن به در آى».
قربانى كردن (هَدى) از واجبات حج است و براى آن، اسرار و علل بسيارى بيان شده. يكى از اسرار قربانىكردن، كمك به فقيران و بينوايان است. اين واجب شرعى، تبلور روح حج است كه بايد در نيت و عمل حجگزار بازتاب يابد. وجوب قربانى به ما مىآموزد كه هرگز نبايد به فقر و گرفتارى مسلمين جامعه بىاعتنا باشيم. اين تربيت حج است كه اقتضا مىكند حجگزار عملاً با فقرا همدردى كند و بخشى از مال خود را به فقيران دهد؛ تا بدين وسيله حق محرومان را كه قرآن به دوش افراد متمكن گذاشته است، ادا كند. 2
اين واجب شرعى مىتواند براى تمام عمر انسان سرمشق باشد. حجگزار واقعى از تكتك مناسك حج، الهام مىگيرد و آنها را در