5) الفقه الاسلامى، ج3، ص2083) توانايى مالى با فراهم شدن توشه سفر (زاد) (الكافى، ج4، ص267؛ التهذيب، ج5، ص3؛ الخلاف، شيخ طوسى، 1407 .ق، ج2، ص246؛ تذكرة الفقهاء، ج7، ص49؛ المعتمد فى شرح المناسك، سيدابوالقاسم خويى، 1410 .ق، ج3، ص41) و وسيله سفر، تحقق مى‌يابد، البته به باور برخى از فقها (تذكرة الفقهاء، ج7، ص53؛ مختلف الشيعه، ج4، ص5؛ الحدائق، ج14، ص123؛ مستند الشيعه، ج11، ص37؛ جواهر الكلام، ج17، ص308) رجوع به كفايت و داشتن نفقه خانواده و عيال نيز در استطاعت مالى شرط است. ب) استطاعت بدنى: به باور بيشتر فقها، استطاعت بدنى به معناى داشتن توانايى بدنى و سلامت جسمى براى انجام دادن سفر و مناسك حج است. از اين رو، بر شخص بيمار و ضعيف كه توانايى حركت، سوار شدن بر مركب و انجام مناسك حج را بدون مشقت ندارد، حج واجب نيست. [مستند الشيعه، ج11، ص23؛ العروة الوثقى، ج4، ص416؛ المعتمد فى شرح المناسك، ج1، ص210]. ج) استطاعت طريقى و امنيتى: بخش ديگر استطاعت، طريقى و امنيتى، يعنى باز بودن راه و نبود مانع از رسيدن حج‌گزار به ميقات يا كامل كردن اعمال حج و نيز هراس نداشتن او از درندگان يا دشمنان درباره جان، مال و آبروى خود است. (الكافى، ج4، ص267؛ التهذيب، ج5، ص3؛ تذكرة الفقهاء، ج7، ص79؛ مستند الشيعه، ج11، ص60؛ العروة الوثقى، ج4، ص432؛ جواهر الكلام، ج17، ص291؛ مستمسك العروة، سيد محسن حكيم، 1416 .ق، ج10، ص170). برخى از فقيهان در صورت امكان حج‌گزاردن با پرداخت هزينه اضافى به دشمن يا ستمكاران، استطاعت طريقى را مفقود شمرده و حج را بر مكلف واجب ندانسته‌اند. (المبسوط، طوسى، ج1، ص301؛ شرائع الاسلام، ج1، ص166؛ الحدائق، ج14، صص140 و 141). د) استطاعت زمانى: استطاعت زمانى، يعنى داشتن فرصت كافى براى پيمودن راه و گزاردن كامل مناسك حج. به باور شمارى از فقها، داشتن اين فرصت از شاخه‌هاى استطاعت و شرايط وجوب حج است. از اين رو، در صورت تنگى وقت براى رسيدن به اعمال حج يا مشقت‌بار بودن پيمودن راه با سرعت، حج از عهده مكلف برداشته مى‌شود. (تذكرة الفقهاء، ج7، ص92؛ مستند الشيعه، ج11، صص64 و 65؛ العروة الوثقى، ج4، ص362).

1) . خانه خدا را بنگريد، پس از شما خالى نماند كه اگر چنين شود، مهلت داده نمى‌شويد. (الكافى، ج4، ص270).

2) . ر.ك: الكافى، ج4، ص271، باب أنه لو ترك الناس الحج لجاءهم العذاب.

3) . الولاية الإلهية الإسلامية أو الحكومة الإسلاميه، ج1، ص328.