97
الخالقية المستقلة النابعة من الذات، غير المتعمدة علي شيئ منحصرة بالله سبحانه ولا يشاركه فيها شيئ، واما غيره سبحانه فانما يقوم بامر الخلق والايجاد باذن منه وتسبيب، ويعد الكل جنوداً لله سبحانه يعملون بتمكين منه لهم. 1
همه مسلمانان، مگر گروه كمى مانند معتزله، بر توحيد در خالقيت و اينكه خالقى جز او نيست، اتفاق نظر دارند، و اماميه تفسيرى از آن به دست دادهاند كه منافاتى با نظام اسباب و مسببات ندارد. همانا خالقيت مستقل از ذات خدا سرچشمه مىگيرد و به چيزى متكى نيست و منحصراً براى خداست و كسى با او در آن شريك نيست و غير او به اذن خداوند اقدام به خلق و ايجاد مىكند، و همه جنود خداوند به شمار مىآيند كه با قدرتى كه خدا به آنها داده است، عمل مىكنند.
آنان بر اين باورند كه پذيرش توحيد افعالى، مستلزم انكار نظام علّت و اسباب و مسببات نيست و اثرگذارى و سببيت علل را به اذن و مشيت الهى مىدانند. براين اساس هر پديدهاى را هم حقيقتاً به علت مباشر آن و هم حقيقتاً به خداوند نسبت مىدهند.
در ارزيابى اين ديدگاه مىتوان گفت كه براساس اين ديدگاه، ميان توحيد افعالى و نظام علّيت تعارضى نخواهد بود و اين دو اصل قابل جمعاند، اما گفته شده است كه اين وجه جمع، با نگاه معرفتى قرآن كه فاعليت مطلق الهى را مطرح مىكند و هر چيزى را كه عنوان