102
ج) جمع مبتنى بر مظهريت و تشأّن
وجه جمع ديگرى كه در اينباره مطرح شده، ارجاع علّيت به تجلى و تشأّن است؛ يعنى با توجه به فاعليت فراگير الهى در قبال همه موجودات، هيچ فاعلى نمىتواند فاعليت نامحدود الهى را محدود كند؛ ازاينرو هر موجودى به تناسب ظرفيت وجودى خود شأن و مقامى از شئون و مقامات خداوند را در مقام فعل دارد و انسان و ديگر علل طبيعى مؤثر در عالم، همه داراى درجهاى از فاعليت خداوندند و مظاهر و آيينههاى فعل او به شمار مىآيند. بر اين اساس، عليت در نظام هستى به تشأن برمىگردد.
مؤيد اين ديدگاه، همان فرمايش بلند امام على(ع) است كه فرمودند:
«الحمد لله المتجلي لخلقه بخلقه» 1و بيانگر اين است كه همه عالم هستى، آيينه تجلّى خداست كه وى خود را در آن نشان داده است.
با اين نگاه، وقتى به محضر قرآن كريم مىرويم، مىبينيم علاوه بر آياتى كه خالقيت و فاعليت خداوند را به صورت مطلق و فراگير درباره گذشته، حال و آينده و همچنين در خصوص همه موجودات مطرح مىكند 2، آياتى نيز ضمن به رسميت شناختن اصل عليت و نسبت دادن ظاهر و رو بناى كارهاى عادى به علل طبيعى آنها، باطن و حقيقت همه آن افعال را به خدا نسبت مىدهد و او را فاعل حقيقى مىداند. 3 همچنين آياتى ديگر، خداوند را فاعل حقيقى بسيارى از