91

3. جمع بين تشبيه و تنزيه

علامه جوادى آملى با استناد به آيات قرآن و احاديث اهل بيت(ع)، ديدگاه اماميه در مورد صفات را جمع بين تشبيه و تنزيه و عينيت آن دو دانسته‌اند. در اينجا به خلاصه كلام ايشان اشاره مى‌كنيم:

اطلاق صفات ثبوتى (جمال) بر خداى متعال، تشبيه و نفى صفات سلبى(جلال) ¹ از او، تنزيه است و توحيد تام در صفات خدا، همان جمع بين تشبيه و تنزيه است. صفات جمال را از آن جهت «تشبيهى» مى‌گويند كه خداى متعال واجد همه كمالاتى است كه ديگران دارند؛ بلكه ديگران در صفات كمال خويش، مظهر صفات اويند و صفات سلبى از آن جهت «تنزيهى» است كه خدا از هر عيب و محدوديتى منزه است.

اگر قرآن كريم خدا را به تنزيه ستوده و فرموده است (لاٰ تُدْرِكُهُ الْأَبْصٰارُ) ²، اين تنزيه در حدّ تنزيه موجودات مجرد نيست؛ زيرا مجردات، تنها يك بعد تنزيهى دارند كه با چشم ظاهر ديده نمى‌شوند. ولى خداى سبحان، هم اوصاف سلبى دارد و هم از اوصاف ثبوتى برخوردار است. از اين‌رو تشبيه و تنزيه خداوند، عين يكديگرند و اكتفا كردن به تشبيه صرف يا تنزيه صرف، انحراف از صراط قرآن كريم است. از اين‌رو خداى سبحان براى مصون ماندن انسان‌ها از توهم تشبيه صرف، هرگاه آيه‌اى موهم تشبيه بوده است، بى‌درنگ آن را با تنزيه تدارك كرده است؛ مثلاً سوره حديد كه در آن سخن از قرض حسن به خدا مطرح است (آيات 11و 18)، ³ با تسبيح و تنزيه شرو ع شده است، يا در