86تجربه مىكنند كه ناقض ساختار معمول زندگى دنيوى است و با خصايص برابرگرايانهاى كه دارد، تجربهاى وحدتبخش را به زائران ارائه مىدهد. 1
به طور كلى روح جمعگراى مناسك حج، سبب مىشود توجه زائران به ساير افراد جامعه نيز جلب شود؛ بهخصوص زمانى كه همه امتيازات و زمينههاى برترىجويانه برداشته مىشود و همه مسلمانان با يك لباس و زمان و مكانى واحد، اعمال يكسانى را انجام مىدهند. نمونه بارز توجه به ديگران و پرهيز از سود شخصى، قربانى كردن در حج است كه بدون آن فرد از حالت احرام خارج نمىشود.
3. اقتصاد و توسعه
ظرفيتها و ابعاد اقتصادى حج، فقط به ابعاد سياسى و اخلاقى ختم نمىشود. بلكه زمينههاى عملياتى زيادى در اين زمينه وجود دارد كه حج وارد عرصه توسعه و رونق اقتصادى امت اسلامى شود. در اينجا برخى از اين موارد را بررسى مىكنيم:
الف) توسعه گردشگرى دينى
گردشگرى يكى از مهمترين موارد خدمات است كه در كنار كشاورزى و صنعت، از مهمترين بخشهاى اقتصاد است. گردشگرى علاوه بر جهات سياسى و فرهنگى، يكى از مهمترين راههاى توسعه اقتصادى و روبهرشدترين صنعت اشتغالزا در دنياست كه در حال تبديل شدن به ركنى اصلى از اقتصاد تجارى جهان است. 2
اسلام در بين اديان، بيشترين تأثير را در افزايش گردشگرى داشته است؛ زيرا مردم