140قرار دارد و مسلمانان، اعضاى حزب الله هستند و فرديت و انزوا در نظر اسلام مردود است. 1 حتى عبادت و خودسازى، نبايد به فرديت و انزوا كشيده شود.
به عبارت ديگر در اسلام، عبادت فقط در ارتباط با خدا خلاصه نمىشود، بلكه بخشى از فرايض دينى، در نوع و كيفيت ارتباط و رويارويى با مردم تعريف مىشود و ديندارى كامل، هيچگاه با صرف ارتباط فردى با خدا - بدون توجه به جامعه و ساير مسلمانان - حاصل نمىشود. حتى اسلام براى عبادت فردى نيز شئون اجتماعى قرار داده است؛ مانند نماز جماعت. به اين ترتيب اخلاق و عرفان در اسلام، كاملاً جنبه اجتماعى دارد.
در حج نيز هرچند ابعاد قوى اخلاقى، تربيتى و عرفانى وجود دارد، ولى اين ابعاد به صورت بسيار واضح و گستردهاى به صورت دستهجمعى و با ذيل اجتماعى همراه است. به عبارت ديگر يكى از كاركردهاى حج، اين است كه ابعاد اخلاقى، به سالمسازى و ارتقاى روابط اجتماعى بپردازد. بر اين اساس ابعاد معنوى حج در راستاى تقويت و تعالى ابعاد سياسى و اجتماعى مسلمانان و ساماندهى نظام ارتباطات اجتماعى مسلمانان، بر اساس اصول اخلاقى و دينى تحليلشدنى است. در اين مناسك و تعاليم اخلاقى، حج به بهترين شكل، زمينه همگرايى و وحدت اسلامى را فراهم مىكند تا با تقويت هويت دينى، زمينه وحدت مسلمانان در فضايل اخلاقى و با انگيزههاى معنوى را فراهم كند.
5. همگرايى اقتصادى (وحدتآفرينى ابعاد اقتصادى حج)
در كنار ابعاد و كاركردهاى اخلاقى و اجتماعى حج، جنبههاى اقتصادى آن نيز مهم است؛ چنانكه در آيات و روايات نيز به كاركردهاى اقتصادى حج پرداخته شده است. 2