139
4. همگرايى اخلاقى (زمينههاى اخلاقى وحدت اسلامى)
علاوه بر جهات ارتباطات بين فرهنگى و ميانفردى و همچنين جهات فقهى و مناسكى حج كه مىتوان آنها را در بستر هويت دينى، در راستاى ايجاد وحدت ايدئولوژيك، فقهى و سياسى تحليل كرد، فضاى كلى اخلاقى، تربيتى و عرفانى حج را نيز مىتوان در اين راستا تحليل نمود.
حج تنها يك عبادت محض و خودسازى بدون توجه به جامعهسازى نيست و در عين ارتقاى اخلاقى، مؤثرترين وسيله براى پيشبرد اهداف سياسى است. اختلاط «عبادت» و «سياست، اقتصاد و...» در حج است كه باعث شده در روايات، از كعبه به عنوان عامل ثباتبخش دين بر روى زمين ياد شود؛ زيرا به تعبيرى، روح عبادت، توجه به خدا و روح سياست، توجه به خلق خداست. 1
حج در مفهوم بينالمللى، دو نوع منافع كاركردى دارد: 1. نتايج تربيتى و خودسازى كه به معناى هماهنگى فرد با خداوند و همنوايى او با فطرت و طبيعت است؛ 2. آثار سياسى و اجتماعى كه به معناى ارتباط و هماهنگى با واحدها و گروههاى اجتماعى و سياسى اسلامى ديگر است كه به صورت ملتها، دولتها، نژادهاى مختلف و با زبانها و فرهنگهاى گوناگون هستند. بنابراين مىتوان گفت برنامه تربيتى و خودسازى، مقدمهاى براى ايجاد يگانگى در جامعه بزرگ اسلامى است. 2
از منظر حقوقى نيز مىتوان كاركردهاى سياسى و اجتماعى حج در انسجامبخشى به وحدت امت اسلامى را يك سلسله وظايف حزبى دانست و آن را حقوق حزبى ناميد؛ زيرا زيربناى فكرى اسلام در گرايش به اين دين، بر نوعى تخريب و تشكل سياسى