135وضعيت اجتماعى خودش را بگويد. تصادم اين جامعههاى دور از هم، روح اجتماعى زنده و انديشه اجتماعى آگاه پديد مىآورد. تجمع، عامل تحرك انسانى، آگاهى و رشد جهانبينى اعتقادى بشرى است.
در دنيا، «كنگره» خيلى فراوان است. اما اين «كنگره عظيم حج» با همه تجمعها و كنگرههاى ديگرى كه در دنيا بوده و هست، فرق دارد. در تجمعها و كنگرههاى ديگر، نمايندگان طبقات و ملتها كه انتخاب و دستچين شدهاند، مىآيند و جمع مىشوند؛ اما در اينجا، ملتها و تودهها، بىنماينده و مستقيم، خودشان به ميعادگاه مىآيند. هر انسانى به نمايندگى خود و جامعهاش، اينجا دعوت خدايى شده و حاضر مىشود. اصل حركت و مهاجرت نيز يعنى، از وقتى كه مناسك حج شروع مىشود، هيچ توقّفى (نظرى و عملى) نيست. نه آدم مىتواند توقّف كند و نه هم بايد توقّف كند. تمام مناسك حج در حركت و تغيير، معنا مىيابد؛ از تغيير لباس گرفته تا تغيير انجام مناسك در شب و روز. 1
اساساً حج و عمره، مناسكى دكترينال هستند. يعنى مناسكى با برانگيختگى عاطفى اندك و تواتر نسبتاً بالا كه يك مركزيت ايجاد مىكنند و قدرت انتقال شبكه پيچيدهاى از مفاهيمى را دارند كه در خاطره معنايى ذخيره شده و مؤلفههاى هويتى يك گروه مفروض، مثل يك امت را پديد مىآورند. 2
مناسك حج دو ويژگى دارد كه به تقويت وحدت اسلامى بسيار كمك مىكند:
الف) جمعى بودن
همبستگى از چهار عامل ارزشها، هنجارها، نقشها و تجمعات مشترك، حاصل مىشود و چهار كاركرد تطبيق با شرايط جديد، حل تنشهاى اجتماعى، نيل به اهداف و