134يگانه ارزيابى مىكنند. 1
به عبارت ديگر حج با ايجاد پيوستگى در تاريخ اديان توحيدى در مكه و كعبه - كه نماد و تجسم توحيد است - و همچنين در معرض قرار دادن سابقه تمدنى تاريخ اسلام، تلاش مىكند مسلمانان را در بستر تاريخ اسلام متوجه تشابهات اساسى و بنيادين كند و هويت تمدنى آنها را تقويت نمايد. 2 همين مرزبندى و تقويت ايدههاى هويت دينى است كه جريان بيدارى اسلامى را قوىتر و منجسمتر از هميشه در مسير اعتلاى هويت و تمدن اسلامى پيش مىبرد.
در اسلام، حج مهمترين و بزرگترين اجتماع انسانى است كه هر سال اتفاق مىافتد و در اين گردهمايى بزرگ دينى، مردم از كشورها و فرقههاى مختلف اسلامى، در كنار هم به انجام مراسم مذهبى مىپردازند. مراسم حج خصوصياتى از جمله تعامل مسلمانان با هم و تبادل نظر در مسائل اساسى اسلام، تمرين مدارا و رفتارهاى محبتآميز و برائت از استعمار و استكبار را دارد. 3
در فرايند انجام اعمال و مناسك حج، سه اصل را مىتوان جستوجو كرد: اصل اول، اصل «اتصال» است؛ اصل دوم، اصل «اجتماع» است و اصل سوم نيز اصل «حركت منظم يا مهاجرت براى يك آرمان» مى باشد. اصل اتصال يعنى، در حج هميشه و هر سال، اتصال مجدد انسانها به سرشت و سرنوشت تاريخى و رسالت عظيم انسانيشان مشاهده مىشود. اصل اجتماع يعنى در مناسك حج، همه مكان خود را ترك كنند و در جايى با هم تصادم فكرى داشته باشند. من وضعيت اجتماعى خودم را بگويم و او