124بنابراين مىتوان گفت تقويت وحدت اسلامى، يكى از آمال و برنامههاى جريان بيدارى اسلامى در جهان اسلام است و از سوى ديگر، تحقق اهداف و برنامههاى بيدارى اسلامى، بازتوليد و همافزايى ايده امت اسلامى است و از اين جهت رابطهاى دوسويه و تعاملى و حتى تلازمى بين بيدارى اسلامى و وحدت اسلامى برقرار است.
فرايند حج در تقويت وحدت جهان اسلام در راستاى بيدارى اسلامى
حج به عنوان عبادتى جهانشمول كه از ابعاد سياسى و اجتماعى عميقى در كنار ابعاد فقهى و عرفانى برخوردار است، از ظرفيتهاى گسترده، عميق و بىبديلى در تقويت ايده امت اسلامى برخوردار است. برآورد اين ظرفيتها را مىتوان در تقويت شخصيت دينى مسلمانان در بستر تمدن اسلامى دانست كه فراتر از هويتها و تشخصهاى ملى و فرهنگهاى منطقهاى است.
به عبارت ديگر در حج، مسلمانان در فضاى تمدنى و تاريخى اسلام قرار مىگيرند تا به اين نكته مهم توجه كنند كه همگى فراتر از فرهنگهاى ملى و بومى، هويتى تمدنى دارند كه نقطه مشترك و سبب اتصال و يكى شدن آنها در عرصه بينالملل مىشود و بايد براى اعتلا و احتزاز آن، تلاش كنند. از سوى ديگر اين موضوع از مبانى مهم بيدارى اسلامى است. يعنى يكى از مهمترين خاستگاههاى بيدارى اسلامى، بازيابى عزت و اعتلاى هويت و تمدن اسلامى است. به اين ترتيب حج و بيدارى اسلامى در فرايند تقويت امت اسلامى، در يك مسير قرار مىگيرند و سبب همافزايى يكديگر مىشوند.
ظرفيتهاى حج براى تقويت وحدت اسلامى را مىتوان در پنج عرصه سياسى، ارتباطى، فقهى، اخلاقى و اقتصادى مشاهده كرد. به عبارت ديگر از اين پنج طريق، هويت دينى در حج فراتر از هويتهاى ملى و جغرافيايى تقويت مىشود و اين، يكى از مهمترين آرمانهاى بيدارى اسلامى است.