98پرواضح است كه مراد ما از تبيين حكم تكليفى، اين نوع از متابعت و همراهى نخواهد بود؛ پس كلام فقهايى كه به اين حكم اشاره نموده‌اند، 1 از مبحث خارج است.
آنچه در ادامه بيان مى‌شود كلمات فقها در وجوب يا عدم وجوب نفسى متابعت با مخالفان، از حيث تكليفى است.
گفتار اول: اقوال فقها
با تتبع در اقوال فقها مشخص مى‌شود كه هيچ يك از علما، در فرض احتمال موافقت حكم حاكم مخالف با واقع، به حرمت تبعيت فتوا نداده‌اند، بلكه بعضى وجوب متابعت، و برخى جواز آن را مطرح كرده‌اند.
قائلان به وجوب متابعت
حكم تكليفى متابعت و همراهى با حكمِ حاكم مخالف در امور حج، در صورت احتمال موافقت آن با واقع، مورد توجه برخى فقها قرار گرفته است.
در اين ميان برخى معتقدند تبعيت از حكم حاكم مخالف، واجب تكليفى است؛ چنان‌كه محقق اصفهانى نوشته است.
بل منه أيضا اعتقاد المخالف انّ هذا اليوم يوم عرفة فيجب فيه الوقوف، لرجوعه إلى أمر مذهبى و هو حكم الحاكم ثبوت الهلال الذى مقتضاه انّ هذا اليوم هو التاسع من ذى الحجة. 2
از جمله مواردى كه ادله تقيه در آن جريان دارد اين است كه مخالفان اعتقاد دارند كه امروز، مثلا، روز عرفه است، پس واجب است در آن روز وقوف شود، چرا كه