189و كسب علم به سفر مىپرداختند و سفر حج، گاهى از آنان، دانشمند كامل مىساخت. 1 عموماً علماى زمان و بزرگترين دانايان، در حجاز سكونت داشتند و اين عبارت كه «العلم شجرة اصلها بمكة و ثمرها بخراسان» مؤيد اين مطلب است. 2 اين سفر از اقصى نقاط ممالك اسلامى صورت مىگرفت و مختص ايرانيان نبود؛ براى نمونه علماى دمشقى كه خود، مجلس درس و بحث داشتند، براى كسب علم به عراق، خراسان، مصر، حجاز و يمن مىرفتند. 3 علماى هندى نيز براى كسب علم به مكه و مدينه سفر مىكردند. 4 حتى سلطان مصر، گاهى از علماى بزرگ براى تدريس در مدارس مدينه و مكه، در موسم حج دعوت مىكرد و آنها را همراه با كاروان حج به حرمين مىفرستاد. 5 مهمترين مراكز علمى اسلامى خارج از ايران، مصر و شام و حجاز بود و علما و طالبان علم از هر ديارى به اين ممالك سفر مىكردند و نقطه پايان اين سفر، گزاردن حج بود. شيخ شبسترى در ذكر احوال خود مىگويد:
مدتى من ز عمر خويش مديد
طالبان علم با حضور در مجالس درس و بحث علما، از كتبشان نيز نسخهبردارى مىكردند و با خود به ايران مىآوردند. 6 علاوه بر قرائتهاى مختلف قرآن، براى شنيدن حديث و اجازه نقل آن، سفر كردن به مراكز علمى اسلامى خارج از ايران نيز لازم و ضرورى بود. 7 بههمين دليل بود كه سفر حج علما گاه چندسال بهطول مىانجاميد؛ براى