163
درآمد
راه حج از اهميت فراوانى برخوردار بوده است؛ چراكه هرساله شمار زيادى به حج مىرفتند. پس لازم بود تا اطلاعات كافى درباره راه و مسير حج گردآورى شود تا حجاج از راههاى كوتاهتر و امنتر اين سفر را طى كنند. بدينترتيب در جهان اسلام كتابهاى ويژهاى در اينباره نوشته مىشد.
در ايران، نخستين آثار درباره راهها در قرن سوم و چهارم هجرى تأليف شد كه براى مثال مىتوان از كتاب «حدود العالم من المشرق الى المغرب» كه قديمىترين كتاب جغرافياى عمومى برجاى مانده به زبان فارسى و مؤلّف آن نامشخص است، نام برد. همچنين مىتوان به كتابهاى «مسالكالممالك اصطخرى»، «المسالك و الممالك» ابنخردادبه، «البلدان» ابنواضح يعقوبى و «احسنالتقاسيم» مقدسى نيز اشاره كرد.
مسير حج، مسير شناخته شدهاى بود و از هر شهرى راهى كه به راه حج متصل مىشد و به حجاز ختم مىشد را دروازه حاجيان 1 يا درب عراق 2 مىخواندند. حتى گرمابههايى كه در مسير حج بود و حجاج از آن استفاده مىكردند را نمگاه حج مىگفتند. 3
از جمله كتب جغرافيايى كه در دوره مغول نوشته شد، كتاب «نزهةالقلوب» مستوفى