131عرفا و صوفيان، مناسبات خود را با حاكمان و تودههاى مردم، به نمايش گذارند.در اين قرون، صوفيان و عارفان نامدارى در شهر مقدّس مكه مىزيستند. آنان كه اهل خود اين شهر نبودند، طى چندسال راه خانه خود تا كعبه را با پاى پياده مىپيمودند و غالباً راهپيمايى ايشان با سجدههاى فراوان همراه بود.
حجگزارى عرفا و صوفيان
گرچه حج امرى عمومى، با آداب يكسان براى همه مسلمانان بود، اما برخى طبقات، همچون خاندان سلطنتى و عارفان و صوفيان، با آداب خاص خود حج مىگزاردند. صوفيان و عارفان از جمله كسانى بودند كه بسيار به حج مىرفتند. اين در حالى بود كه صوفيان، ظواهر شريعت را رعايت نمىكردند و باطن را اصل مىدانستند؛ چنانكه گاهى فقها به همين دليل آنها را به كفر متهم مىكردند. ازاينرو به نظر مىرسد كه با حجگزاردن مكرر از خود رفع اتهام مىكردند. شواهد فراوانى در اينباره وجود دارد: «ابوشعيب المقنع» از عرفاى قرن سوم، هفتاد حج 1، «شاه شجاع كرمانى» (متوفاى270ه.ق) پنجاه حج 2، «علىبنشعيب السقا» (متوفاى 257 ه.ق) 55 حج و علىبنموفق بغدادى از مشايخ قرن سوم هجرى عراق، 74 حج گزارده بودند كه گاه سفرشان چندين سال طول مىكشيد. 3 شيخ على نجارى (متوفاى 803 ه.ق) از مشايخ بزرگ كه در شام و عراق و حجاز شهرت زيادى داشت، هجده حج 4 و ابونصريحيى جامى (متوفاى740ه.ق) هفت حج گزارده بودند. 5 گرچه در برخى موارد اين آمار اغراقآميز به نظر مىرسد، اما در عين حال نشانهنده ميزان اهميت حج در نظر عرفا و