205دولتهاى اسلامى، خود را تنها حس نكنند و با اعتماد به مردم خود، از تكيه به قدرتهاى بيگانه بىنياز شوند. روابط مبتنى بر برادرى، احساس وحدت و قدرت ايجاد مىكند و سرنوشت كشورهاى اسلامى را تغيير مىدهد. قوميتهاى عربى، فارسى، تركى، افريقايى و آسيايى، بهجاى آنكه رقيب و معارض هويت واحد اسلامى باشند، بخشى از آن و حاكى از سعه وجودى آن مىشوند و به جاى آنكه هر قوميتى، ابزار و بهانه نفى و تحقير قوميتهاى ديگر شود، دستاويزى براى نقل و انتقال خصوصيات مثبت تاريخى و نژادى و جغرافيايى هر قوم به ساير اقوام اسلامى مىشود. بازگرداندن اعتماد و اخلاق، نياز به پرورش و تربيت دارد. هيچ كلاس درس، مدرسه، دانشگاه و رسانهاى نمىتواند مانند حج تأثير تربيتى و پرورشى داشته باشد. حج، در صورتى منبع سرمايه اجتماعى مىشود كه همانگونه كه مسلمانان از نظر فيزيكى در كنار هم قرار گرفتهاند، بهلحاظ روحى هم همديگر را درك كنند و روابط اجتماعى مسلمانان در مواقف حج، پشتوانه حمايتى براى تأمين عدل، عزت، حمايت از ضعفا و پابرهنگان و محرومان، دفاع از حقوق مظلومان و مستضعفان، مقابله با زورگويان را فراهم آورد. 1 حاكميت اخلاق، فضيلت و معنويت در روابط اجتماعى، حج را تبديل به شبكه ارتباطى حمايتى با شعاع بسيار گسترده خواهد كرد.
چهار - حج و همبستگى اجتماعى
كمپل 2 و جاچوويچ 3 به نقل از پاتنم، سرمايه اجتماعى را همبستگى اجتماعى حاصل از مجموعهاى متراكم از سازمانها، سطوح بالاى تعهد مدنى، احساس تجانس و برابرى، اعتماد و كمك متقابل مىدانند. 4 دوركيم، همبستگى اجتماعى را دو حالت بيشتر