204نمود عينى آن در به جا آوردنِ جمعى مناسك و شعائر حج رخ مىدهد كه توان اجتماعى و بينالمللى جوامع اسلامى را بالا مىبرد. نتيجه اين دو، تجلى و تحقق وديعه قدرت خداوند در دست واحد امت اسلامى است. غفلت جامعه اسلامى از اين قدرت الهى كه به شكل سرمايه و قدرت اجتماعى ظاهر مىشود، منشأ آسيبها و تهديدهاى زيادى در جوامع اسلامى شده است. 1 گردهمايى ميليونى مسلمانان در حج، پديدهاى بى نظير است. شعائر پرشكوه و پرمعنى حج، پيوند دلها با خداى بزرگ، پيوند دلها با يكديگر، حركت بر محور توحيد، تلاش همگانى، رمى طاغوت، احساس عزت و عظمت، مهربانى و همزيستى با برادران در اين گردهمايى تجسّم مىيابد. 2
چنين مراسمى... دلها را با ياد خدا پيوند... خلوت دل آدمى را به نور تقوا و ايمان روشن... فرد را از حصار خودى بيرون... و در جمع متنوّع امت اسلامى حل مىكند، ... در اينجاست كه حجگزار... دامنه گسترده امت اسلامى را به چشم مىبيند و به ظرفيت و توانايى آن پى مىبرد... و براى اصلاح خود و اصلاح امت و اعلاء كلمه اسلام، عزمى راسخ در خود مىآفريند. اين هر دو يعنى اصلاح خود و اصلاح امت، دو فريضه تعطيلناپذير است. 3
حج عرصه كنش و واكنش مذهبى، اجتماعى و سياسى در ميان ملل اسلامى است. كنشهاى مؤدبانه، قرآنى، خاشعانه و فروتنانه و محبتآميز باعث روابط اجتماعى سالم و شكلگيرى همگرايى و همبستگى و مانع تفرقه و واگرايى مىشود. براى مثال، شركت در نمازهاى جمعه و جماعات، باعث تلطيف روابط خواهد شد. حضور در مراسم برائت، كنش ديگرى است كه با تأمين منافع كشورهاى اسلامى، مىتواند منشأ جوشش همگانى شود. 4 اين كنش و واكنشهاى صحيح و برادرانه، باعث مىشود مسلمانان و