194اخلاق‌مندى حاصل در فضاى حج، باعث تحول انسان و اصلاح درونى افراد مى‌گردد كه اصلاح دل‌ها، افراد را به هم متصل مى‌كند و انواع كينه‌ها و بدبينى‌ها را از بين مى‌برد.

ب) عنصر اجتماعى يا فرصت همگرايى

حج، عرصه روابط چهره به چهره ملت‌ها، رسوم، زبان‌هاى مختلف و انس افراد ناآشنا با يكديگر در يك نقطه واحد، براى آشنايى مسلمانان با تأمين منافع مشترك و احتراز از دشمنان مشترك است. ¹ بزرگ‌ترين مجمع، درياى خروشان عظمت و اعتماد و محل التقاء قوميت‌ها و ملت‌ها است. ² حج، از يك طرف، مظهر معنويت به صورت اجتماعى و از طرف ديگر مظهر يكپارچگى امت اسلام، برداشتن ديوارها و حجاب‌ها و پُر كردن شكاف‌هاى قومى، مذهبى، زبانى، سياسى و جغرافيايى ناشى از تعصبات، اوهام و بيگانگان و از طرف ديگر مظهر برائت از مشركان و ايادى شرك و كفر است. با تحقق اين سه جهت، حج سودمند مى‌شود. ³ اين وضعيت در حج، سرمايه اجتماعى را كه يك منبع مهم قدرت در منازعات اجتماعى است، به وجود مى‌آورد. حج يك سازمان اجتماعى داوطلبانه است. سرمايه اجتماعى، وجوه مختلف سازمان اجتماعى نظير اعتماد، هنجارها و شبكه‌هاى روابط است كه كارآيى آن را بهبود مى‌بخشد. حج با خودسازى به تحول انسان و با تحول جامعه‌شناختى به ديگرسازى، جهان‌سازى و اصلاح اجتماع و تغييرات بنيادين در جامعه مى‌پردازد.

حج، سرمايه اجتماعى عظيمى است كه نظام اخلاقى (وارستگى، صميميت، محبت، اميد، نشاط و...) و نظام‌هاى سياسى، اجتماعى، اقتصادى و راه تحقق حيات طيبه انسانى را فراهم مى‌كند. ماهيت حج از ماهيت اسلام بهره مى‌گيرد. اسلام نه تنها كسب