191مذكور، در دو عنصر معنويتگرايى و اجتماعگرايى، قابل جمع است كه مؤلفههاى اصلى سرمايه اجتماعى حج را تشكيل مىدهند.
الف) عنصر معنويت يا تحول انسان شناختى
حج، عرصه اخلاص عمل، اظهار بندگى، انقطاع كامل از مادى بودن و روى آورى به خدا است. «حج اول با «لبيك» و اجابت دعوت الهى، شروع مىشود». 1
روح معنوى حج توحيد است كه سرمايه انسانى توليد مىكند. توحيد دو جزء دارد: يك جزئش برائت از مظاهر كفر، بت و بت پرستى، سران استكبار و فتنه انگيزان عالم 2، جزء دوم يگانگى خداوند و الله، است. حج مظهر اثبات ولايتالله و نفى ولايت غير الله. 3
حج، اردوگاه بينالمللى - تربيتى مسلمانان، با اختلاف زبانى، نژادى، عادات و آداب است. لبيكگويى همه مردم، به نداى ملكوتى ابراهيم خليل از سرزمينهاى دور و نزديك است. 4 يكى از آثار اين تربيت، شكلگيرى اراده اجتماعى است كه مىتواند كوهها را جابهجا و ارزشهاى اسلامى را جهانگير و فراگير كند. چگونه از اين فرصت استفاده كنيم؟ يكى از آسانترين راهها، تأدّب به آداب اسلامى، انسانى و قرآنى از روى خشوع، تواضع و محبت است كه مىتواند قلوب را جلب و اذهان را به هم نزديك كرده، موانع رفتارهاى احترام آميز و دورى از اجتماعات را برطرف كند. 5
حج موسم، رها كردن لباس تفاخر و تمايز در ميقات و درآمدن به لباس همگانى و يكرنگ احرام و فرمان نمادين اتحاد و همدلى مسلمانان سراسر جهان است. شعار حج از سويى مظهر: (فَإِلٰهُكُمْ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ فَلَهُ أَسْلِمُوا) (حج:34) و توحيد و سويى مظهر