190آگاهى را در قالب پيوند ذهنى و شبكه‌ها و انجمن‌هاى داوطلبانه، و همبستگى اجتماعى، منافع مشترك، كنش‌هاى متقابل و تعهدات اجتماعى را در قالب روابط عينى مى‌توان قرار داد. آيا حج در بردارنده اين عناصر هست؟

2. حج و سرمايه اجتماعى

قرآن كريم، حج را نمايشگاه مشاهده منافع مشترك (لِيَشْهَدُوا مَنٰافِعَ لَهُمْ) (حج: 28)، مى‌داند. منافع اعم از منافع فردى، اجتماعى، سياسى، فرهنگى، اقتصادى و... است. ¹ امام رضا عليه السلام منافع حج را براى تمام اهل زمين از شرق تا غرب مى‌دانند. ² مقصود از منفعت حج شامل سياست، اقتصاد، معنويت، روحيه فردى، روحيه جمعى و اقتدار جهانى است. ³ حج، محل قيام، حركت مردم، ابزار استوارى و سامان بخشيدن به كار مردم است. ⁴ طبق فرمايش امام صادق عليه السلام ، حج، موجب پا برجايى دين است. ⁵ منافع و خير حج، براى همه مسلمانان است؛ چه كسانى كه در مواقف، حاضر هستند و چه آنهايى كه در وطنِ خود به‌سر مى‌برند. از اين‌رو، حج، سرمايه اجتماعى است. بسيارى از متفكران، سرمايه اجتماعى را خير عمومى دانسته‌اند. حج، مايه استحكام و تقويت پايه‌هاى دين؛ يعنى نظام ارزشى و هنجارى جامعه اسلامى است.

اوج عظمت و عزت امت اسلامى، منوط به تحقق سه ركن اساسى است: اول، مرزبندى در برابر استكبار. دوم، تراحم و همگرايى و برادرى ميان مسلمانان. سوم، خشوع و تعبد در برابر پروردگار. حج، ميدان نمايش اين سه ركن است. ⁶ سه ركن