202 محدودى از نزديكان، نصب خليفۀ پيشين يا تشكيل شوراى خلافت صورت گرفت و همۀ مردم از آن پيروى كردند. در اين ميان، مخالفان و كسانى كه از بيعت با خلفا اجتناب ورزيدند - جز در مواردى نادر - از آزادى نسبى برخوردار بودند؛ امّا خلفاى اموى روش ديگرى در پيش گرفتند. آنان با قدرت شمشير، مردم را به بيعت با خود وادار كردند و مخالفان را از ميان برداشتند. خلافت معاويه، يزيد، مروان و خاندان او با همين شيوه استقرار يافت.
نكتۀ ديگر اين‌كه در دوره‌هاى پيشين، خلفا و عموم مردم بر خود فرض مى‌دانستند كه از خليفه انتقاد و خطاهاى او را گوشزد كنند؛ از جمله ابوبكر در نخستين روز خلافت خود خطاب به مردم گفت:
من در حالى بر شما ولايت يافتم كه بهترين شما نيستم. پس در كار خوب مرا يارى دهيد و اگر كج شدم راستم كنيد. مادام كه از خدا و پيامبرش پيروى مى‌كنم، از من اطاعت كنيد و اگر از دستور آنان سرپيچى كردم، حقّى بر عهدۀ شما ندارم. 1
البتّه او و خلفاى دوم و سوم، در مواردى انتقادها را نمى‌پذيرفتند و منتقدان را مجازات مى‌كردند؛ ولى مسئلۀ انتقاد و نصيحت، بيشتر امرى رايج و از حقوق مردم به شمار مى‌آمد. اين در حالى بود كه امويان هيچ‌گونه انتقاد و نصيحتى را نمى‌پذيرفتند و آمران به معروف و ناهيان از منكر را به شدّت مجازات مى‌كردند. نقل شده است كه وقتى عبدالملك‌بن‌مروان - دومين خليفۀ مروانى -به خلافت رسيد، طى سخنانى به مردم گفت: «از اين پس، كسى او را به رعايت تقوا سفارش نكند كه گردنش را خواهد زد». 2همچنين بر اين اعتقاد بود كه دردهاى مردم جز با شمشير درمان نشود. 3