203نكتۀ ديگر اين است كه در زمان خليفۀ اول و دوم، اموال عمومى از قداست و اهمّيّت خاصّى برخوردار بود و خلفا جز در چند مورد محدود، بهره‌مندى شخصى از بيت‌المال را روا نمى‌شمردند 1؛ امّا عثمان، به‌ويژه در دوره دوم خلافت خود، بيت‌المال را مال‌الله خواند و با ولع خاصّى به چپاول آن همّت گمارد و چگونگى مصرف آن را در اختيار خود دانست. 2 پس از او معاويه، مروان 3 و ساير خلفاى اموى به همين روش عمل كردند و بيت‌المال و ساير درآمدهاى عمومى را مال شخصى به حساب آوردند و در مواردى كه خود صلاح مى‌دانستند، به مصرف رساندند. حتّى براى افزايش درآمدهاى خود، تودۀ مردم را زير فشار گذاردند و به بهانه‌هاى گوناگون، از آنان ماليات يا جزيه و هديه گرفتند. در مقابل از عطاياى حكومت به مردم كاستند.
البتّه اقدامات اصلاحى عمربن‌عبدالعزيز دربارۀ اخذ محدود ماليات از مردم يا بخشش قسمتى از آنها، توانست رضايت نسبى مردم را جلب كند و تا حدودى نظرها را به بنى‌اميّه معطوف دارد؛ ولى تغيير مجدّد و فورى اوضاع و بازگشت به حالت شكنندۀ سابق در دورۀ خلافت يزيدبن‌عبدالملك و پس از آن، نگرانى و نوميدى مردم از امويان را افزايش داد و پايه‌هاى حكومتشان را بيش از گذشته لرزاند. منابع، حكايات مختلفى را در اين خصوص گزارش كرده‌اند.
4. حوادث خراسان
خراسان يكى از مناطق مهمّ شرقى و دوردست حكومت اسلامى بود كه به دليل دورى آن از مركز خلافت و اختلاف‌هاى شديد ميان اعراب مهاجر (مضرى - يمانى)، همواره