425 آنها كسانى هستند كه خود به حساب خود در همين دنيا رسيده و همه رفتار خود را به دقت بررسى كرده و آن را از هرگونه گناه و لغزشى پيراسته‌اند. عرفات با آن جمعيت انبوهش مى‌تواند تذكرى براى جمعيت روز رستاخيز باشد، تا حاجى در اثر اين تذكر، در همين دنيا به محاسبه دقيق عملكردهاى خود بپردازد و آنچه از كژى‌ها و ناپاكى‌هاست، از دامن خويش بپيرايد، تا در روز رستاخيز از دغدغه حساب و كتاب و از رنج معطلى در دل آن همه جمعيت رها باشد. «غزالى» مى‌نويسد:
و اما وقوف به عرفه و اجتماع خلق از اطراف و دعا كردن ايشان به زبان‌هاى مختلف، به صحراى قيامت ماند كه همه خلايق جمع شده‌اند و هركسى به خويشتن مشغول است و متردّد ميان ردّ و قبول. 1
11. تجلى خدا در روز عرفه
گرچه خداوند، همه جا در حال تجلى و ظهور است، و جلوه‌هاى او را همه جا مى‌توان يافت، گاهى در برخى مكان‌ها و زمان‌ها تجلّى و ظهور او محسوس‌تر است و آدمى بهتر مى‌تواند جلوه‌هاى او را دريابد. يكى از اين مكان‌ها و زمان‌ها عرفات و عرفه است. در عرفات، حاجى، خدا را مى‌يابد، او را حس مى‌كند و بهتر و بيشتر از مكان‌ها و زمان‌هاى ديگر مى‌تواند تجلّى او را بر بندگان خويش شاهد باشد. البته اندكى نياز به بصيرت و بيدارى قلب است تا بتوان گونه‌هاى تجلّى خدا در عرفات را دريافت. نمونه‌اى از اين تجلى را در حكايت زير مى‌خوانيم:
روزى جناب آقاى ميرزا مهدى آشتيانى در منزل مرحوم آيت‌الله حجت بودند. ايشان در آنجا چنين تعريف كردند: اينجانب دچار يك بيمارى سختى شدم كه براى معالجه آن، هم در كشور، بسيار تلاش كردم و هم به خارج از كشور سفر كردم، اما معالجه