59در اينجا نكتهاى درخور توجه است كه ترجيح مىدهم آن را «فرضيه غفلت و بدعت» در سازمانهاى حكومتى مرتبط با دين بنامم. اين فرضيه در واقع زمينه غافل شدن از روح اصلى عباداتى چون حج، در چارچوب سازمانهاى رسمى، و شكلگيرى نوعى انحراف يا بدعت است. اين زمينه درباره موضوعات غيردينى نيز وجود دارد. اما اثر آن در موضوع دينى كارسازتر است؛ براى مثال به تعبير بزرگان علم اقتصاد، غفلت از بُعد اخلاقى اين علم، باعث ناكارآمدى آن شده است؛ چون حقيقت اقتصاد، جمع بين مهندسى و اخلاق بود. اما در طول زمان، تنها به بُعد مهندسى آن توجه شد و بنابراين از روح اخلاقى تهى گشت. ( Sen 1987)
پيام فرضيه غفلت و بدعت [همراه گردن افرازى] 1 اين است كه: اگر دستگاههاى مرتبط با دين از هدف اصلى غافل شود و دستگاههاى كنترل كننده نيز براى اصلاح آنها وجود نداشته باشد، در نهايت بهصورت قالبى رسمى وظاهرى مقدس باقى مىماند و روح اصلى شريعت از آن رخت برمىبندد. اينكه در آيات و روايات، توجه ويژهاى به موضوع غفلت شده، بسيار معنادار است.
غفلت از روح عبادات، زمينه انحراف را فراهم مىكند و در نهايت موجب بدعت و ناكارآمدى مىشود كه آثار منفى آن هنگام شكلگيرى سازمانهاى اجتماعى مرتبط با دين بيشتر مشاهده مىشود؛ يعنى هر چند غفلت بهصورت فردى نيز آثار منفى خود را دارد، ولى در شكلگيرى سازمان اجتماعى، آثار منفى گستردهترى دارد. هم تجربه و هم تئورى ثابت مىكند كه رمز موفقيت سازمانهاى كشورهاى پيشرفته، يكى توجه ويژه به هدف اصلى، و ديگرى وجود ابزارهاى كنترل كافى براى مقابله با انحرافات احتمالى است. از آنجا كه موفقيت هرگونه تشكيلات اجتماعى، به مديريت سازگار و دستگاههاى اصلاحگر نياز دارد، و غفلت از اصول مديريت سازگار يا نبودن دستگاههاى اصلاحگر، ناكارآمدى را بالا مىبرد و زمينه ظلم، بدعت و در نهايت فروپاشى را فراهم مىآورد، مناسب است يا هنگام شكلدادن تشكيلات دينى احتياط كنيم، يا ضمن تعريف دقيق هدف، دستگاههاى اصلاح انحراف از هدف را به ميزان كافى تدارك ببينيم.
در صدر اسلام، هر وقت عدهاى از بخش خصوصى، دنبال ساختن مسجدهاى پر خرج بودند، پيامبر با بيان «هيهات من البنيان» راضى نبودن خود را اعلام مىكرد كه اگر ساختمانى براى مسجد در نظر است، تنها در حد نياز و به شكلى باشد كه حيوانات وارد آن نشود. وقتى صاحب شريعت درباره ساختن مسجد، آن هم از سوى بخش خصوصى، چنين احتياط مىكند، بىشك درباره دستگاههاى رسمى مرتبط با دين، حساسيت بيشترى خواهد داشت. يك مشكل كليدى نظامهاى ديوانسالارى دنيا، كه همه دنبال اصلاح آناند، بروز زمينههاى غفلت و انحراف از اصول، و ناكارآمدى آن