310ميان رفتن بازار توليد در ديگر كشورهاى اسلامى مىگردد؛ مشكل است بتوان گفت: اشكالى ندارد. زيرا با خريد اجناس از شركتهاى غير اسلامى به مرور زمان اين اجناس باعث تعطيلى توليدىهاى كشورهاى اسلامى شده و طى چندين دهه اگر وضع به همين منوال پيش برود، به طور كلى اجناس بازارهاى خارجى جاى اجناس داخلى را گرفته و حداقل اين ارمغان شوم را براى مسلمانان مىآورد كه باعث وابستگى مسلمانان به بازارهاى خارجى مىشود. حال آنكه قرآن كريم و سنت نبوى هر گونه تسلط كفار را بر مسلمانان رد كرده است. قرآن كريم در اين باره مىفرمايد: ( وَ لَنْ يَجْعَلَ اللّٰهُ لِلْكٰافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلاً ) 1 از جمله راههايى كه كفار مىتوانند با آن بر مسلمانان فشار آورند، از طريق اقتصادى مىباشد، از اين رو لازم است در تهيه هدايا، امر مذكور مراعات شود. در واقع اگر حاجى مىتواند سوغات را به صورتى تهيه كند كه به جامعه اسلامى ضرر نزند مثل تهيه كالا از درون كشور، وگر نه بايد در تزاحم بين اين دو امر لازم، قواعد تزاحم اجرا شود.
نتيجه
از آنچه بيان بدست آمد، استطاعت امرى است كه فرد افزون بر مخارج زاد و راحله، بايد داراى مبالغى بهعنوان نفقه براى خانوادهاش نيز باشد، تا خانوادهاش در مدت حجگذاردن حاجى، مخارج خود را دارا باشند. از ديگر آداب حج، سوغات و وليمه دادن حاجى است. همانگونه كه بيان شد ظاهرا سوغات و وليمه دادن در شرايط خاص جزء مخارج حج لحاظ شده و كسى كه داراى شرايط باشد، در صورتى كه هزينۀ مخارج سوغات و وليمه را دارا نباشد، مستطيع نمىشود. هر چند اكثر فقهاء هزينۀ اين دو را در استطاعت شرط نمىدانند، اما در مقابل دستهاى با وجود شرايط، مخارج سوغات و وليمه را دخيل در استطاعت دانستهاند كه ظاهرا اين نظر اصح و اقرب به واقع مىباشد.
لازم به ذكر است، براى جويا شدن نظر مراجع عظام، استفتاء ذيل تنظيم و به دفاتر آنها ارسال شد كه برخى جواب ندادند، و تنها برخى از آن بزرگان پاسخ خود را بيان كردند كه در ذيل استفتاء بيان مىگردد، اما متن استفتاء اين است:
بسم الله الرحمن الرحيم
خدمت حضرت آيت الله العظمى...
با عرض سلام و دعاى خير
احتراماً.
1. آيا سوغات و وليمه در استطاعت حج مؤثر است؟ با توجه به استحباب وليمه و سوغات آيا ممكن