209مى‌گردد در عمل حج، حيوانى سالم و كامل را ذبح كند و يا كفّاره و نذر دهد و قبل از پوشيدن لباس احرام حقوق مردم و رسول خدا(ص) و امام خود، يعنى خمس و زكات را بدهد، در حقيقت مى‌خواهد به‌نوعى جنس همدردى و تكافل و به‌عهده گرفتن مسئوليت اجتماعى فقرا و نيازمندان را در خود تقويت نمايد. ¹قربانى يكى از منابع مهّم اقتصادى حج است كه بايد به شكل مطلوبى مديريت گردد كه خوشبختانه در سال‌هاى اخير، بانك توسعه اسلامى كه با سرمايه ملت‌هاى اسلامى تأسيس شده است مسئوليت كشتارگاه‌هاى محدوده منا را به‌عهده گرفت و تا حدودى از هدر رفتن گوشت قربانى جلوگيرى نموده است. همانگونه كه ذكر شد، قربانى و پرداخت كفاره جهت ارتكاب به محرمات احرام، اطعام مساكين و گرسنگان و كفالت آنها بوسيله مسلمان است؛ قرآن مجيد در اين‌باره مى‌فرمايد:

( فَإِذٰا وَجَبَتْ جُنُوبُهٰا فَكُلُوا مِنْهٰا وَ أَطْعِمُوا الْقٰانِعَ وَ الْمُعْتَرَّ * فَكُلُوا مِنْهٰا وَ أَطْعِمُوا الْبٰائِسَ الْفَقِيرَ ) ²؛ زمانى كه چون قربانى ذبح شد و بر زمين افتاد از آن بخوريد و به مستمندان بخورانيد. در حديث نبوى آمده است كه خداوند قربانى را به اين جهت مقرّر فرمود تا مستمندان از آن به حد كافى بهره‌مند گردند و به همين منظور تعدّد قربانى را در سرزمين وحى مطرح نموده است، چنانچه پيامبر(ص) 63 شتر به عدد سال‌هاى عمرش در منانحر كردند و به على(ع) فرمودند: «شتران ديگرى را قربانى كند تا به صد شتر برسد». ³ سفارش به كمك و مساعدت به افراد پير و فرتوت و نيابت اعمال افراد عاجز و تهيه و تجهيز نيازمندى‌هاى مسافران و پرداخت انواع انفاقات و استحباب وقف اموال براى زائران (كما اين‌كه امام باقر(ع) ثروت خود را براى برپايى جلسه عزادارى براى سيدالشهداء در سرزمين منا وقف نموده‌اند) از ديگر مصاديق تعاون و تكافل اجتماعى و اقتصادى در سفر حج است.

د) استقلال اقتصادى در حج

حج بهترين فرصت براى تمرين زندگى و تربيت‌پذيرى، جهت استقلال‌خواهى است. آموزه‌هاى دينى و اخلاقى در حوزه رفتارهاى اقتصادى، آورده‌هاى بسيار نيكى را براى مردم مسلمان دارد كه اگر انسان در هر كدام از اين آموزه‌ها تدبير نمايد، مى‌تواند به سعادت دنيوى و اخروى برسد.

خداوند متعال حج را ضمانتى قوى براى استقلال اقتصادى مسلمين و عدم وابستگى آنها از مشركان قرار داده است:

(يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ فَلاٰ يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرٰامَ بَعْدَ عٰامِهِمْ هٰذٰا وَ إِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً