155اينكه استطاعت به چه معنى است با استناد به آيه 98 از سوره مباركه آل عمران كه مىفرمايد ( وَ لِلّٰهِ عَلَى النّٰاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطٰاعَ إِلَيْهِ سَبِيلاً ) مىتوان گفت كه چون استطاعت به معنى توانايى است لذا آنچه روايات و كتب فقهى بهعنوان شرط استطاعت آمده است از قبيل "داشتن زاد و توشه" و "مركب" و "توانايى جسمى" و "بازبودن راه" و "توانايى بر اداره زندگى به هنگام بازگشت از حج"، بهعنوان مصاديق استطاعت قابل احتساب است. اما در اينجا نكته اساسى آن است كه همه مذاهب به اتفاق، شرط واجب بودن حج را استطاعت مىدانند هر چند در معنى استطاعت اختلاف نظرهايى وجود دارد، بدين معنى كه همه مذاهب بر آن هستند كه هر كس توشه مسافرت داشته باشد، يعنى مخارج گذرنامه، حمل و نقل، خوراك، مسكن و چيزهاى ديگر مورد احتياج، با وجود اين تمام آن مخارج بايد به اضافه ديون و مخارج عائله و ضروريات معاش باشد مانند زمين براى كشاورزى و آلات و اسباب حرفه و فن و سرمايه براى كسب و تجارت و داشتن اطمينان از امنيت بر جان و مال و ناموس و در اين ميان فقط «مالكيه» بر آن هستند كه هر كس توانايى راه رفتن داشته باشد، حج بر او واجب است. آنان مخارج خانواده را نام نبردهاند و نيز واجب دانستهاند كه آنچه از وسايل مايحتاج زندگى، زمين، حيوان، اسباب كسب، حتى كتابهاى عملى و لباسهاى زينتى داشته باشد را بايد بفروشد و به حج برود (فقه تطبيقى ص 174).
به عبارت ديگر اهل سنت استطاعت را بسيار محدود مىكنند و تنها شرط وجوب حج را سلامتى مىدانند. «شافعى» استطاعت را به مال مىداند درحالى كه «ابوحنيفه» هم استطاعت مالى و هم استطاعت و سلامت بدنى را مدنظر دارد.
در مجموع در بررسى تاريخ تطور موضوع، در اينكه از شرايط استطاعت رجوع به كفايت هم هست يا خير؟ اختلاف نظر كردهاند و همچنين در اين مقوله كه شرط وجوب حج، امرى عقلى يا امرى عرفى است اختلاف نظر دارند. علماى اهل سنت نيز در شرط بودن يا سبب بودن استطاعت و همچنين در اينكه استطاعت شرط ادا يا شرط وجوب و يا شرط صحت است و بالاخره در اينكه استطاعت شرط شرعى است و يا شرط عقلى اختلاف نظر دارند و اين گونه به نظر مىرسد معناى استطاعت در آيه 98 سوره آل عمران عرفى است و روايات تفسيرى در مقام بيان مصاديق معناى عرفى آن است و بالاخره زاد و راحله هنگامى شرط استطاعت است كه به آنها نياز باشد.
اگر هر يك از مصاديق مذكور در اين مكتوب را بپذيريم آنچه بديهى است مقام تشخيصدهنده استطاعت، همانا خود فرد است و اگر او طبق ملاكها و معيارهايى كه براى خود يا از طريق تقليد و يا اجتهاد خود برگزيده است، خود را واجد شرايط و داراى استطاعت دانست بايد نسبت به برگزارى حج براى يكبار در عمر خويش، اقدام نموده و امر واجب الهى را به سامان برساند. هيچكس و هيچ نهاد