113صمد شدهاند، درونشان از معرفت و اخلاص پر است؛ بهگونهاىكه قرآن از آنها به عنوان اولواالالباب يعنى انسانهاى تو پر و مغزدار ياد مىكند. اولواالالباب در علم و عمل، مظهر اسم مبارك صمد هستند.
عزيزالدين نسفى گفته است:
انسان كامل در معرفت خدا و حقيقت و حكمت اشياء، سرآمد ديگران است و همواره نسبت به وضعيت زندگى ديگر انسانها و هدايت آنها نگران است. انسان كامل، طاعتى بهتر از ساماندهى عالم و آدم نمىبيند. او مىكوشد عادتها وآداب و رسوم بد را از ميان خلق بردارد و قانون نيك در ميان آنها بگذارد. او از خدا و يگانگى و عظمت او و بقا و ثبات آخرت خبر مىدهد. 1
بنابراين، انسان كامل، جامع جميع عوالم كلى و جزئى الهى است. او كتاب جامعى است بر كتابهاى الهيه و كونيه كه از لحاظ روح و عقلش به «ام الكتاب»، از نظر دل و قلبش به كتاب «لوح محفوظ» و از نظر نفسش، به كتاب «محو و اثبات»، خوانده مىشود. او مصحف مكرمه است كه جز پاكان رسته از حجب ظلمانى، كسى نمىتواند او را درك كند. انسان كامل، نسبت عقل اول به عالم كبير است، همانگونه كه نفس ناطقه، دل انسان است. از اين جهت است كه انسان را عالم كبير ناميدهاند. بنابراين، انسان كامل عبارت است از جميع مراتب الهيه و كونيه از عقل و نفوس كلى و مراتب طبيعى تا آخر تنزلات وجود. 2